Chiricahua and Mescalero Apache Text


1.The Child of Water
Lawrence Mithlo

(1.1)
'&[ts4sh9 Bik'ehgo'iind1] g0l9n1'a.
D1j7k'eh b4daagoj7s8.
'!koo Isdz1n1dleesh4 'i[d= g0l9n1'a.

(1.2)
Bik'4sh9go T0b1jiishchin4] goosl9n1'a.
Naagh44'neesgh1n4 'i[d= goosl9n1'a.

(1.3)
'!koo d99' ji[t'4go goj7l9n1'a, d1'7[ts4godeey1sh9.

(1.4)
'!koo 'Isdz1]a1dleesh4] T0b1jiishchin4] bizhaan1'a.
'!koo Naagh44'neesgh1n4] nd4 doonzh=dash4go nd4 '1t'9n1'a.

(1.5)
Gh44'ye hoogh4] 'i[d= g0l9n1'a.
nD47 doob1]g0laadan1'a.
Isdz1n1dleesh4] bizhaa goyalee[n1'a.
Isdz1n1dleesh4] bizhaa] 'it'a biz33y4go, Gh44'ye hoogh4] kaayin[nd4n1'a.

(1.6)
'!koo Isdz1n1dleesh4] chaa[naagh1n1'a.
"Ha'y1gon1h4 g0zh=go niigosdz1n7 bik1zh8 nd4 g0laan1!"
nd7n1'a.

(1.7)
'!koo' 'Isdz1n1dleesh4] da'ook22n1'a.
N1go naago[t8n1'a.
T07 y1da'neest9n1'a.
N1go t07 y1bizhaagoosl9n1'a.

(1.8)
'!koo:
"'!d7] bizh33y4] T0b1jiishchin4 hoogh4daa[."
nd7n1'a, Isdz1n1dleesh4].
N1go 'Isdz1n1dleesh4] bizhaa gosl9 yaa'i[4]z8n1'a.

(1.9)
"D7] shishke'] ha'y1goh4 '1sh[1go ns1n1?"
jind7n1'a.

(1.10)
D1'a[tso j9da Gh44ye hooy4] kaan1d1n1'a.
'![chin4 k1h1yint1go dooha'iy1ada7 g0zh=go bi[k4goyaaz99[g0, '1]deeda goch'3'in1had11[n1'a.

(1.11)
'!koo '1d7] bizh33y4] k -- dasik37 bit['1hy1 b1'goj00ch'in1'a.
'!kaa 'in1ji[teen1'a.
'!kaa jins1n1'a.

(1.12)
D1haaee taan1jigisgon1 han1ji[teen1'a.
'!sh9, taan1jiyagisgo bi'jiyas99[go, d1s7 '1kaa 'in11jiya[t44[go Gh44ye hoogh4] kaanahad11[n1'a.

(1.13)
K'adi T0b1jiishchin4] naagh1 sil9n1'a

(1.14)
'!koo han11j00[t9n1'a.
'!] biz33y4] bi[g0zh=go ts7b22ee naagh1n1'a.
'!kaa hik4k'en1'a.

(1.15)
D1s7 '1kaa 'in11zh00[t9go, Gh44'ye] kaan11n1dz1n1'a.
'!koo Gh44'ye] 'Isdz1n1dleesh4] '1i[nd7n1'a:
"'!d77d77 'iy1d7'? Bich'iyoo[k22ni koy1 bik4k'e!"
goo[nd7n1'a.

(1.16)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4] Gh44'ye] '1i[nd7n1'a:
"D77d77'? '![chin4 b4]daashtsaago koy1 bik4k'e '1n1gosh'88."
nd7n1'a.

(1.17)
'!koo Gh44'ye] 'Isdz1n1dleesh4] '1i[nd7n1'a:
"Hansh2! Shind1a[ '1gh1l1! '!koon1 nooshdl3!"
goo[nd7n1'a.

(1.18)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4], gond1a[, '1[chin4 bik4k'e k1'1g0laan1'a.
N1go Gh44'ye] '1ndee 'oodl3n1'a.

(1.19)
'!sh9 '1[chin4] bich'iden1h7 ch22n1'1t'4go kaan11yii[ts3n1'a:
"'Iy1ahee d77d77? Ch'iyoo[k22 koy1 bich22ne!"
goo[nd7n1'a.

(1.20)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4] Gh44'ye] 1i[nd7n1'a:
"D77d77'22? '![chin4 b4]daashtsaago '1[chin4 bich22ne '1n1gosh'88."
goo[nd7n1'a.

(1.21)
N1go Gh44'ye] '1n11go[dihnd7n1'a:
"Han sh2! '!gh1l1sh2!."
'Isdz1n1dleesh4] bi[jind7n1'a.

(1.22)
N1go 'Isdz1n1dleesh4] '1[chin4 bich'ide7 n1in[tsoozn1'a.
'In1sht['izhe7 y4isjooln1'a.
N1go d1s7 '1gh1t'4n1'a.
N1go Gh44'ye] '1]deeda 'oosdl22n1'a.


2. The Killing of the Giant
Lawrence Mithlo

(2.1)
T0b1jiishchin4] 'it'ago n[dzil hilaadad3, Naagh44'neesgh1n4] '1n11nd4n1'a.
'In1zhan1'a
B88 nai[tseen1'a.
D1s7g0zh=go b88 yiya[h44[go, Gh44ye] baahag11[n1'a.
Baahaya[t44[n1'a.
Dooy1adago, Naagh44'neesgh1n4] nn1had11[n1'a.
Gh44'ye] bigee chaa[naajigh1n1'a.

(2.2)
'!koo k'adi T0b1jiishchin4] d1ha'y1 n[dzil sil9n1'a.
Bim1] 'Isdz1n1dleesh4] '1yii[nd7n1'a:
"Shim1, k'aa sh1'1gol1. Shik'is6 bi[d4shzhaa." bim1]
yii[nd7n1'a.

(2.3)
N1go Isdz1n1dleesh4] bizhaa] '1yii[nd7n1'a:
"Shishke'4, doodaagoodzaadago '1]nd7. '!] Gh44'ye hoogh4] nii[he. '!] naago[tsee."
goo[nd7n1'a.

(2.4)
D1'1gh1t'4ndah, T0b1jiishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a:
"'!h2h! D1'1gh1t'4ndah shik'is] bi[d4shzhaa."
nd7n1'a.
"'(y22, h2h! k'aa sh1'1gol1."
bim1] yii[nd7n1'a.

(2.5)
'!koo, '1gh1jind77b22, gom1] '17 higee hichan1'a.

(2.6)
N1go, gom1] d1dook1h1t'9dago d1k1bi[g0gh4go, Naagh44'neesgh1n4]bi[ jideezhaan1'a.

(2.7)
Koy1 ch'4j7]'11zhn1'a.
nD1s4y1, jazha.
B88 jiyeesx9n1'a.
N7'ji['ahn1'a.
N7'jiis'ahn1'a.
K -- de'shd00[j4n1'a.
'Its88 ts7zh00'3n1'a.
'Its88 jiist'4n1'a.
T['oh j00zhizhn1'a
Koy1 nj7]jaan1'a.
Bik1y1, 'its887 nj7]'3n1'a.
Naagh44'neesgh1n4bi[ bich'88jineesk4n1'a.

(2.8)
D1s7g0zh=go 'e'jinii[gha[go, Gh44'ye] ka]y1n1'a.
'!koo Naagh44'neesgh1n4], Gh44'ye] d1yii[ts1ee, ha0chan1'a.
Hichago, sid1n1'a.

(2.9)
'!koo T0b1jiishchin4] Naaghee'neesgh1n4] '1yii[nd7n1'a:
"Shik'is6, 'iy1ab22 ncha? B7ni', doonchaada."
yi[nd7n1'a.

(2.10)
'!koo Naagh44'neesgh1n4] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a.
"Shik'is6, '1] nd4 doonzh=da] nahch'88hog11[] higee hishcha."
goo[nd7n1'a.

(2.11)
N1go, 'its88 be'jiny3go bich'88zhineesk4n7, kaan1yin'3n1'a.
"Doos99[7 daahi[ts'i'1['9."
goo[nd7n1'a, '!] Gh44'ye hoogh4].

(2.12)
N1go T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"Nch22ne '1n11d00dl77[7'33 '1sh'88."
goolnd7n1'a

(2.13)
'!koo Gh44'ye] 'its887 kaan1yin'3n1'a.
'!ghazh8go neesd1zh8 bit['1hy1 niy7]'3n1'a.
Baan1shn3n1'a.
Kaan1yin'3n1'a.
Baan1shn'3n1'a.
Kaan1yin'3n1'a.
D1s7g0zh=go, d99nn1n 'i[d4n1n1j00'2n1'a.

(2.14)
N1go Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"Haad7 nk'a'go, hash7nk4?"
goo[nd7n1'a.

(2.15)
'!koo T0b1jiishchin4] bik'aa'7 n1yinjaan1'a.
"'!d77d77'a -- d77d77 shik'a'."
goo[nd7n1'a.

(2.16)
'!koo Gh44'he] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"Hansh2, ']j11sh22 n1k'4dishxaa[."
goo[nd7n1'a.

(2.17)
'!koo baaj7]jaan1'a.
N1go Gh44'ye] k'aan7 bitsile k1y4ishjaan1'a.
Gh1h1 d1doodees'9day1 k1yaan1y7]ndiln1'a.

(2.18)
N1go 'i[d= T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"nD7'a! Haad7 nik'a'?"
goo[nd7n1'a.

(2.19)
B4]ch'iy4ntsaazi biyeeshxahy1 sizhoozh7 Gh44'ye] k1y0[chin1'a.
"D77d77'a -- d77 shik'a' '1t'4."
T0b1jiishchin4] yii[nd7n1'a.

(2.20)
'!koo T0b1jiishchin4] n1diidz1n1'a.
B4]ch'iy47 shik'a' bi[jind7n7 k1ik'inaaheesj88n1'a.

(2.21)
N1go T0b1jiishchin4] Gh44'ye]bi[ 'i[aanaagot'aashn1'a.
Naagh44'neesgh1n4] 'i[k'id3 nd4 sil9 ndah, bi[g0gh4go hichago, goch'88sid1n1'a.

(2.22)
'!ko, k'adi, Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yiind7n1'a:
"'!h2h, k'adi, 'i[nn[t'0. T'4h4]diida7 b4gooz88."
T0b1jiishchin4] yii[nd7n1'a.

(2.23)
"'!h2h."
T0b1jiishchin4] goo[nd7n1'a.

(2.24)
N1go Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"nD7 'i[ts4 -- sh1nan]nd1. Sh7 'i[ts4 ninsht'0."
goo[nd7n1'a.

(2.25)
'!koo T0b1jiishchin4]:
"'!h2h"
goo[nd7n1'a.

(2.26)
'!koo '1]deeda k1nan]y1n1'a.
N1go Gh44'ye] d99n g0][t'on1'a.
D77k'een gosiin1'a.

(2.27)
'!koo T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"K'adi nd77da -- sh1nan]nd1."
yii[nd7n1'a.

(2.28)
Gh44'ye] k1nan]y1n1'a.
Gh44'ye] b4shgai'4 d99'go 'I[k11'sijaago bi'4den1'a.
Dooka'0l7dan1'a.

(2.29)
T0b1jiishchin4] g0][t'on1'a.
'Ik1sh9go b4shgai'4 go'4den7 goghahnaadz00[teeln1'a.
N11bik'esh9go, n11g0][t'on1go, '17[i'7 goghahnaan11dz00[teeln1'a.
T11n hilaaee n11g0][t'on1'a.
T11nee go'4den7 goghahnaan11dz00[teeln1'a.
N1go d1gon'osh9
goj47 naahihnd1n1'a.
D99nee n11g0][t'on1'a.
Goj477 d1s7'i[nd7y1 'ij00sin1'a.

(2.30)
N1go Gh44'ye] '1nd7n1'a.
"'Iy1ahee doot'9da7 '1shi['88n1?"
nd7n1'a.

(2.31)
N1go T0b1jishchin4] Naagh44'neesgh1n4] '1yii[nd7n1'a:
"N1n[ghee! Nd44skaa! K'adi, nk'eeniikaa!"
goo[nd7n1'a.

(2.32)
N1go Naagh44'neesgh1n4] 'i[4]z8n1'a.
Naan1'azhishn1'a.

(2.33)
B88 jiyeesx9n7 'Isdz1n1dleesh4] baan1j7g9n1'a.
'I[4]z8n1'a.
Naan1'azhishn1'a.
"Shishke'4, 'ih4hee! "
goo[nd7n1'a 'Isdz1n1dleesh4].
'!kaa 'ij00'11zhd3, doohind1kaay0l7da.
'!7n7 baan1j7t'11zh.
B1nij7gh9. N1go b7nihoon1'a.


3. The Killing of the Bull
Lawrence Mithlo

(3.1)
K'adi N1a'ts7liibind1ayee'igh33'7, nd4 doob1]g0laadan1'a7, g0l9n1'a.

(3.2)
'!koo T0b1jishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a.
"Shim1, k'adi '1ghahy1 N1a'ts7li bind1ayee'7gh33'7 naagh17 bich'88diy4shdz1."
goo[nd7n1'a.
'!koo hich'88'ihaadz1n1'a.

(3.3)
'!7 n1a'ts7li7 dooha'sh9 baaj0ya'le'1t'4dash9 sit9n1'a.
D1dzi[gash9 'I[ch'3go dees'9go sit9n1'a.

(3.4)
Han1'ansh9 bich'8nj7]y1n1'a.
'!sh9 jiisd1n1'ago 'a'11[n1'a.
"Ha'gohee 'aa7 n1a'ts7li7 sishx4n1?"
j7]z8go jichago jiisd1n1'a.

(3.5)
N1go, d1h1gohndii, [7ghe'naa'indil4 kaah7[ghon1'a.
"'Iy1ab22 nchago s7nd1?"
goo[nd7n1'a.

(3.6)
N1go, T0b1jishchin4] '1nd7n1'a:
"'Aa7 N1a'ts7li7 bind1ayee'igh33'7 nd4 doob1]g0laada7 ha'y1goda [a' hish[11 sishx4 ]s8'7; dooha'y1go [a' hosh[1 h1t'4da7 bigee hishcha."
yii[nd7n1'a.

(3.7)
N1go [7ghe'naa'i'ndil47 T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"'&y22] d99n 'i[dag4 ']'1]go d1s7 bij47 si'37 '1zh8 n1ha'ishnd77[. !koo k'adi n[d00ndiigo, '1d77d77 'id1h4go ']'1]7 'n[ghee. !koo, 'aaee ]n[ghogo, d1dz22sh9 bij47 naahihnd1daa[. '!koo, bij477 'i[nd7y1 'ij0nsigo, d77d77 d1s7'iyah4go ']'1]7 'n[ghee."
goo[nd7n1'a.
G0zh=go kaohndiin1'a.

(3.8)
'!kogo:
"K'adi, 'h2'1['9! Koy1 'n[ghee!D1'1n[dishnd77 d7k'eh d1'1kaay1!"
'1ndil47 goo[nd7n1'a.

(3.9)
N1go T0b1jiishchin4]:
"'!h2h, d1'1kaa."
goo[nd7n1'a.

(3.10)
N1go 'id1h4go ']'1]7 'oo[ghon1'a.
N1a'ts7lin7 sit97 d1s7bit['1sh9 nj7[ghon1'a.
N1go d1dz22sh9 bij477 naahihnd1n1'a.
D1s7'i[nd7y1 'ij00sin1'a.
N1go bich'3n1shdii[ghon1'a.
D1s7'iyah4go ']'1]7 'ija[ghon1'a.

(3.11)
N1a'ts7lin7 bidee7 ']'1]n7 '1kaa yeenaan1gadz99sn1'a.
T11n 'i[dag4 ']'1]n7 d77k'eh naisndiln1'a.
D1s7'ik4y3, d99n ']'1]7 hik'4n11godeesch'7n1'a.
Jiist97 d1goch'88 '1h11n4y1 ts1deest[izhn1'a.

(3.12)
'!koo d77d77 'i[d= nd4 doob1]g0laada7 n11jiyeesx9n1'a.

(3.13)
'!koo T0b1jiishchin4] bim1] yaan1dz1n1'a.
"N1a'ts7li bind1ayee'igh33'n7 n11z4[h9."
yii[nd7n1'a.

(3.14)
N1go Isdz1n1dleesh4], 'i[4]z8go
"'Ih4hee!"
nd7go, naan1'azhishn1'a.


4. The Killing of the Eagles
Lawrence Mithlo

(4.1)
'!koo '1d77d77 N1a'ts7li jiyeesx9n7 bich'77'7 d7k'eh haj00ndiln1'a.
'!koo d1'17 N1a'ts7li7 bidi[e7 d77k'eh bigheezh8 nt1jiisndiln1'a.

(4.2)
N1go gom1], 'Isdz1n1dleesh4n], '1a[jind7n1'a:
Shim1, k'adi '1] 'Its1 bind1ayee'igh33'], nd4 doob1]g0laada], bich'88n11diyeesdz1."
T0b1jishchin4] goo[nd7n1'a.
'!koo bich'88shdiyeesdz1n1'a.

(4.3)
'!koo, '1]deeda, go[gazh8; 'it'ago go[gazh8 ch'4j7nd1dad3, '17 'ich'77' 'idi[e beehadaashdeesb8'n7 gok1sh9 d77k'een.
'!koo '1]deeda go[gazh8 b1ch'4j7]y1n1'a.

(4.4)
'!koo, '1ghash9 ts4y1[t'aho0'1sh9 bizhaa hi[dasij4sh9 'i[ch'3go dees'9go -- iy1ada ha'y1da ch'4nd17 h7k1dees'9go dasid1sh9 -- goo[ts3n1'a.
D1g0oshch'88 g0]gon1'a.
Gogh1dee[ch'in1'a.
D1g0oshch'88, '1sh9, di[7 hadaasl9 sil9n1'a.
N1gon[t9n1'a.
'!gh17 ts4y1[t'1ho0'1y1 bizhaa dasizh4n7 yaan1g0g9n1'a.

(4.5)
'!koo bizhaa7 naaheest3zh8 hich'88'iy00[t'en1'a.
Biche'shk4n47 '1dai[nd7n1'a:
"'Aa7 h2h k'adi daaha[gha[!"
yii[nd7n1'a.
'!koo b7 '1sh9 ts4dees'1sh9 dahn1ndaansh9 dahn1neesd1n1'a.

(4.6)
N1go biche'shk4n4n7 'eedaa'nii[gha[n1'a.
N1go bich'88shdideesndiin1'a.
N1go:
"Ssss -- -!"
bi[jind7n1'a.
N1go bi[daag0gh4n1'a.

(4.7)
Gh1sh9 bitaa] dasid1n] d11y0zh7n1'a.
"Shitaa, '1d7] 'Sss -- -!' nahii[nd7!"

"N00ghoy1h2h daaha[gha[

(4.8)
N1go bitaa] '1daabii[nd7n1'a:
"N00ghoy1h2h daaha[gha[! 'aa7 'i[k'id3 daasts33. 'Aa7 k'aadaak'esh9 hadaasch'i'7 '1i[ts'a."
gotaa] daago[nd7n1'a.
N1go, d1'1gh1daago[deesndiid3, ko'y1 ha'y1 'in11n0ot'an1'a.

(4.9)
N1go T0b1jiishchin4] ts4ghe'si'37 bit'ah1 si'37 hay00'3n1'a.
'!koo y44gotaazhiisndin1'a.
Naagoostseen1'a.
'!] d1s7'ik4y1naagh1] d1'1n1 'in1is88n1'a.

(4.10)
N1go T0b1jiishchin4] '1] 'ik4'naagh1n] h77shdi[kin1'a:
"Ntaa] h11'go nn1had11[?"
bi[jind7n1'a.

(4.11)
'!ko0 '1] biz33y4] '1goo[nd7n1'a:
"}[ts3bik2'7 daadik1go t0bizhole7 daasdind77[go, nn1had11[."
goo[nd7n1'a.

(4.12)
'!koo:
"Ha'1sh9 dahn1ndaa?"
bi[j7nd7n1'a.

(4.13)
"'Aash9, ts4dees'1sh9, dahn1ndaa."
goo[nd7n1'a.

(4.14)
'!koo '1]deeda, '1sh9 dahn1ndaa jind7nsh9 bandziyeedz1n1'a.
N1go, '1sh9 n0ogosh9, d0shood0 godihnd7n1'a.
'*8sh9, dahn1ndaansh9, dahneesj9n1'a.
'It'ago bi[k4goz88dago, b7]t['ah1 ts4ghe'si'37 beejiisndiin1'a.
'Isda' 'ib4idz00[ndin1'a.

(4.15)
N1go '1] biz33y4] n11h7shdi[kin1'a.
"K'adi, nm1 h11'go nn1had11[?"
bi[jind7n1'a.

(4.16)
"{[ts3bi'17 daadik1go t0bizhole7 daasdind77[go nn1had11[."
goo[nd7n1'a.

(4.17)
'!koo:
"Ha'1sh9 dahn1ndaa?"
n11bi[jidihnd7n1'a.

(4.18)
"'Aash9, ts4dees'1sh9, dahn1]ndaa."
goo[nd7n1'a.

(4.19)
'!koo, '1sh9 b1n11dziyeedz1n1'a.
Ko'sh9 hogo hii[ch'an1'a.
Dahn[j9zh8 hogon1'a.
'It'ago bi[k4goz88dago, b7]t['ah1 n11jiisndiin1'a.
'Isda' 'ib4idz00[ndin1'a.
Jiyeesx9n1'a.

(4.20)
'!koo '1] biz33y4n], 'in1jiis88n], '1a[jind7n1'a:
'K'adi, isda' n1sh7gee."
bi[jind7n1'a.

(4.21)
'!koo '1]deeda hanyaa n1godeesg9n1'a.
'Isda' n1gag9n1'a.
'!kaa 'i[d= bitsii jiisndiin1'a.
Jiyeesx9n1'a.

(4.22)
'!koo bit'a7 baahajiyandishn1'a.
"D77d77'izh1shee '1gh1t'47 h0laa[aha!"
jind7go 'i[ch'3go 'ijind77[n1'a.
'!7 bik'ehgo 'izh1shee 'I['ango '1daat'47 goosl9n1'a.

(4.23)
'!sh9 gom1] baan11jidz1n1'a.
"Shim1, '1] gob00gh3."
bi[jind7n1'a.

(4.24)
N1go gom1n] ka'i[4]z8n1'a.
"'Ih4hee, shishke'e!"
goo[nd7n1'a.


5. The Killing of the Prairie Dogs
Lawrence Mithlo

(5.1)
K'adi T0b1jishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a:
"Da'88een1 '4god8. N'aay1 Dl=7 bind1ayee'igh33'7 nd4 doob1]g0laada7 g0l97 bich'88n11diy4shdz1."
nd7n1'a.
'!koo hich'88'in11hadz1n1'a.

(5.2)
Dl=77 '1h11n4zh8 bind1a7 dooyee'igh3dan1'a.
}zaazh8n1 bind1a yee'igh3n1'a.

(5.3)
B1ndziyeedz1n1'a.
Dl='ye7 go[gay1sh9 bigoogh22n1'a.
K==h4zj8 bi'1]y1 '1n11ha[gho[go,
han11ha[gho[sh9, bigoogh2'7 bik1sh9
'i[ch'3go dees'9go siz9n1'a.
Jichago, bich'88jiisd1go 'a'11[n1'a.

(5.4)
N1go Ma'ish=7[b1y4 kaah7[ghon1'a.
'!goo[nd7n1'a:
"'Iy1ab22 nchago s7nd1?"
goo[nd7n1'a.

(5.5)
'!koo:
"}'1] bind1ayee'igh33'] ch'7d4goda '1sh[1 7b22 hischa."
bi[jind7n1'a Ma'ish=7[b1y47

(5.6)
'!koo Ma'ish=7[b1y47 '1goo[nd7n1'a:
'(9yaa], nzhooshnee."
goo[nd7n1'a.
"!ghash9 han11n1sghogo 'ii'1hn11n0o[ghogo, haad7 d1s7'itisgo been[t[i7 'it'ago han11n1sgheedago been1diy00[gho[. '!koo, nii'1 n00[gha[go, nk1y1 ts'77yaa nooshgha[."
Ma'ish=77 goo[nd7n1'a.

(5.7)
'!koo d1'1gh1j7laan1'a.
N1go kosh9 han11n1sghon1'a.
N1go d1'88sh9 bich'88'1h11n4sh9 jiist9n1'a.
N1go '1hn11n0o[ghon1'a.
D1bib4y1 ya'jin00gon1'a.

(5.8)
Deek'osh4 jajishn1'a.
N1go 'ii'1]y1 bitaji[ghon1'a.
K -- zh9 nan]t'in1'a.
"'&[ts4! '!d77d77 '1h11n4zh8 bich'88daan1['3go k'4daadahaa[."
daabi[jind7go; k -- 7 '1h11n4zh8 hich'88daanees'3go dain4['9go, deek'osh47 bich'88ts4j00[kaan1'a.

(5.9)
Bich'88daadeesch'i[n1'a.
Bind1a7 bi['idaaheesta'n1'a.
'!koo, doodaa'a'9da daasil9go, d1'1zh8 taidziisndin1'a.
Naajiistseen1'a.

(5.10)
'!sh9, '4gojiisd88go, gom1] baan1j7dz1n1'a.
Gom1] kaa'i[4]z8n1'a.
"'Ih4hee!"
goo[nd7go naan1'azjishn1'a.


6. The Creation
Lawrence Mithlo

(6.1)
K'adi nii'7k1ee 'i['ango bind1ayeedaa'igh33'7 d77k'eh naajiistseen1'a.
K'adi nd4 '1gojil1n1'a.

(6.2)
Gosht['ish nd4 k'4h1t'4go naaki '1j7laan1'a.
'Isdz1] 'i[d= naaki k'eht'4go '1j7laan1'a.
Haodz7go '1j7laan1'a d7k'eh.

(6.3)
N1go, nd4sh9 'isdz1]d0:
"Nah7 nd4 hinah4daa[."
go[jind7n1'a.
"Nah7 'i[d= naadina[t'47 'indaa hinah4daa[."
go[jind7n1'a.

(6.4)
'!koo k1ni'j7][d44ln1'a.
T0b1jishchin4] nd4ne y1n1'dii'88go, Naagh44'neesgh1n4] 'indaa y1n1'dii'88go; 'i[t88 k'aabi[ k1nj7]'88n1'a.

(6.5)
N1go T0b1jishchin4] Naagh44'neesgh1n4] bi['i[aanaagot'aashn1'a.
"nD7 'i[ts4 n1'n'88."
i[jidihnd7n1'a.

(6.6)
D1'00s'ago T0b1jiishchin4] k'aa7 nd4 y1n1in[jeen1'a.
"'!d77d77n1b4g0z8 '1j7l1go."
nd7n1'a.

(6.7)
'!koo Naagh44'neesgh1n4] 'i[t88 bich'3n1'shn'887 dooy1[tidahe n1int3n1'a.

(6.8)
'!koo k'adi dzi[ naaki k1nj7][deeln1'a.
{i'7y1 bik1ee go][ch'iln1'a.
nD4 bid1]7 -- -d1'1kodeey1 n1nt'99, b887, dzi[1taazhe7 -- -d77k'eh bik1' g0l9n1'a.
Ghash9go dzi[si'37 dooy1abik1'g0l9dan1'a.
D1di[k -- dego si'37b22, Tob1jishchin4] hich'3n1'n'88n1'a.

(6.9)
N1go Naagh44'nesgh1n4] '17 dzi[7 bich'3n1'shn'88n7 'indaa y1n1in'88n1'a.
N1go '17 dzi[ dooy1abaag0l9dan7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
'!7 bighe'sh9, [7n7, dzaandeez7 d1s7danzh=n7n1, n1a'ts7li7, dib4h47, g0ochi7, taazhe7 -- -d77k'eh ch'4n1daahees3n1'a.
K1t'4go 'indaa7 nd47bi[ baa'shd00'88n1'a.

(6.10)
'!7bee nd47 '1d77d77 d1'1kodeey1 n1d1nt'99 d77k'eh yeehind1n1'a.
"B88'1daat'47, dzi[1taazhe7, d1'1kodeey1 daag0l9, yeehind1daa[."
jind7n1'a.

(6.11)
"'Indaa7, naa'iziigo, n1'n[t'97 hich'3sh9 hind1daa[."
jind7n1'a.

(6.12)
'!koo 'indaa7 '1a[j7nd7n1'a.
"'I[ch'3'aandahy1 -- -d77d77 t0gon1sga'7 hanany1 -- -'i[ch'3gona[9daa[. D1haaee 'i[iyaa[ts44[ee, naagona[dzoodaa[ -- -nd4] 'indaa]bi[."
goo[jind7n1'a.


7. The Gambling Game for Night and Day
Lawrence Mithlo

(7.1)
K'adi, 'i[d=, dooi[kaadan1'a.

(7.2)
'!7 -- d77d77 'izh1shee'1t'47 naadaa'indiish4go daabiz33y47 d77k'eh d1chaago[hee[n11n00[t'ee7 doobi[danzh=dan1'a.
'!koo [ash4go7 d1been4godzi'7n1 bij1dedaad99'7n1 '1t'9n1'a.
!7 d77k'eh d77d77d1chaago[hee[gon1 bi[nzh=n1'a.

(7.3)
'!koo:
"B7k1 'i[aaj7k1go baay1'iti."
daajind7n1'a.

(7.4)
Baay1daaj00[ti.
N1go:
"'!h2h, hik17 baadaa'deekaa."
daajind7n1'a.

(7.5)
'!koo k4hee daa'shdeeskaan1'a.
'!koo '1]deeda daa'shdeeskaan1'a.
'!koo k'adi '1n1gat'88[ 'i[ch'3n11gonahnd44[.

(7.6)
K'adi '1koo, '1] Ts4][gh44see '1] hi[kaa h1t'9n1'a.
'!koo [ash4go nd4dantsaa7 '17 dooh1daat'9dan1'a hi[kaa7.
'!koo nd4bizh33y47 '17 hi[kaa h1daat'9n1'a.

(7.7)
!koo [i7 '1n11daand77,
"Doohi[kaag0l9da!"
daand7n1'a.

(7.8)
'!koo [i7:
"Hiisk3 hay00[k3!"
daan7n1'a.

(7.9)
'!koo k'ad7 n11n1[i7:
"Doohi[kaag0l9da!"
daand7n1'a.

(7.10)
'Iy1ahee ntsaa7 '11'ee naa'itan1'a.
"Hay00[k3. Sh7, k'adi, dooh2hnaash1da7, nahba'hosh11["
nd7n1'a.
'!koo 'o0y1n1'a.

(7.11)
'!koo, dz22ee bit['aab22y1, dz22ee hiisk3n1'a.
'!koo 'i[eedaa'jiniig3n1'a.

(7.12)
'!koo, k'adi, '1] nd4mtsaa] '11'ee 'itasit9n1'a
'!] d1'1n1, daajii[h4go baat88jakan1'a.
'!] nd4ntsaa] bik4t['1y4goda bij47 si'3n1'a
Doob4daagoj7s8dan1'a.

(7.13)
!koo Ma'ish=7[b1y4 '1daagoo[nd7n1'a:
"'Aa] bik4t['1hy1 bij47 si'3. Nah1nsht'0. K'aa shaanah'88."
daagoo[nd7n1'a.

(7.14)
'!koo Ma'ish=7[b1y4] gok4t['1y1 'oo[ghon1'a.
Gok4t['1y1 y7][t'on1'a.
Goyeesx9n1'a.
K'adi '1] daajiyeesx9n1'a.

(7.15)
N1go k'adi G07dan1'a.
G07 ts4gizhiy1 bind1a7 k1y00[d44l dooha'y1gobich'88g0zh=day1.
'!koo kaa'isdadaay1n1'a.
'!7bee g0 goosl9n1'a.
Doo[a daaj7laadan1'a.

(7.16)
K'adi Shash7 'i[d= baat88n11jakan1'a.
Daajii[h4go, dits8 [37 sikaa7 bich'88kaadaah7nd1n1'a.
Dits8sikaa7 kaagh4daay1n1'a.
Kaa'isdadaay1n1'a.
Doodaajiyeesx8dan1'a.

(7.17)
'!koo '17 ts8[1n7 sikaa7 kaagh4h00y17 '11'ee "Ts8skaa" googh4.
D77j9 '11'ee shash [3.

(7.18)
'!d77d77 [9n1daa[j00tseel7 d7j9 'it'a '1ndeede n1'a7 k'eh1t'4.
'Iy1ab22 'it'a '1ndeede n1'a7 k'eh1t'4h7 '1d77d77b22 '1t'4: '1d3 d1'i[jag3i '4goosd88, n1go '1koy1 [9n1daa'j00tseelny1 [ee'4nn1j7kan1'a.
N1go '1daajind7n1'a:
"'*8sh9nd1se, '1d77d77 d77k'eh d1'1gh1t'4. D1'1 ndeen1n00[t'eedaa[. Dooy1anaiziidadaal. 'Indaa7 nd47daa [3 hilaadeeda, d1hazh8 d1'1ndeen11n00[t'eedaa[."
daajind7n1'a.

(7.19)
'!7 d77j9 'it'a d1'1gh1t'4; '1d77d77 '1got'9n1'a7
"Dzi['inaadahaas'17" hogh47 bit['ah44 '1got'9n1'a New Mexico bighee'sh9.


8. The Quarrel Between Thunder and Wind
Lawrence Mithlo

(8.1)
K'adi d77d77 [igo '1n1ng00t'887 'i[k'id3 ndii '1gojil1d3.

(8.2)
}[ch'i'7 'Iihndiide7bi[ d1[e'naa'jiziin1'a.
'!7 d1h1goohndii 'i[ch'88go[g00t -- n1'a.
'!koo 'i[k'1ja[ghon1'a.

(8.3)
"Iy1ab22 'i[k'1ja[gh00'7 'i[ch'88go[g00t -- 7 'Iihndiide7 }[ch'i'7 '1yii[nd7:
"Sh7n1 sheeg0zh= nd7 doojo] ndeedeeda."
}[ch'i'7 bi[jind7n1'a.

(8.4)
'!koo N[chi'7 '1goo[nd7n1'a:
"nD7n1 neeg0zh= ] nd7 h99y22da, ]za'y1 nch'3n1d4shdz1."
}[ch'i'7 'Iihndiide7 yii[nd7n1'a.

(8.5)
'!koo }ch'i'7 ]za'y1 nii'g1shb22y1 goch'3'in00dz1n1'a.
N1go doo][ch'i'dan1'a.
D1goosdo n11n00[t'een1'a.

(8.6)
'!koo 'Iihndiide], "Sh7n1 sheeg0zh=," nd7n], [3go naago[t8go '1g0s8 ndah d1goosdo n11n00[t'een1'a.
Doo'nt'3dan1'a
Doog0zh=dan1'a.
}[ch'i'] doohaaeeda N1go 'Iihndiide] doobi[g0zh=d1na'a.

(8.7)
N1go 'its'os 'in1itsin1'a.
'Its'os7 bik1zh8 }[ch'i'7 ch'4dah1shdees'9n1'a.

(8.8)
N1go doogo[g0zh=dan1'a.
}[ch'i'7 bich88'i'j00['a'n1'a.
'!a[jind7n1'a:
"Shik'is6, nd7doohaaeeda n1go doog0zh=da. Doo'nt''3da. D1goosdo'4goosdo. H99y22da, nooshk22 shan1]nd1. '*8sh9nd1se, d1nah7[k'eh ndiibik1ee naheeg0zh=daa[. D1[e'naa'iidziidaa[. D1[e'hoot'ashdaa[. Nahk'ehgo, n1'nt'9daa[."
'iihndiide7 goo[nd7go, goosk22n1'a.

(8.9)
'!koo N[ch'i'7 kaan1j1n1'a.
Gojoon11n1sndeen1'a.
'!7bee, naago[t8go, daa'dihnd7go ][ch'i'bi[.
D1[e'ja'ash n11n00[t'ee.


9. The Sun
Lawrence Mithlo

(9.1)
"J7gonaa'14 bigheesh9, t'iis naaki '00'1."
'i[k'id1ne daand7go yaadaagoo[nd7.


10. Coyote Obtains Fire
Lawrence Mithlo

(10.1)
'I[k'id3, k -- y1'4d8n1'a.
'!koo T['7zhe hoogh47 d1'17n1 bik-' '0l7n1'a.

(10.2)
'!koo T['7zhe7 got1l yiis'3n1'a.
'!koo Mai'1ee h7[ghon1'a.
Got1l jiis'37 '1ee, Mai ts7b22ee naan1'azhishn1'a.
'!koo bitsee7 ts7n1i[gon1'a.

(10.3)
'!koo '1a[jind7n1'a:
"Sh==d4, ntsee dili'."
bi[jind7n1'a.

(10.4)
'!koo:
"Ch4ek'e dili'!"
goo[nd7n1'a.
'!koo bitsee7 ts7y00[gee.
Bitsee7 bit['1sh9 k -- dahiitoo.

(10.5)
'!koo jil3go nandaaj7]t'i.
T['7zhe7, '17 '1daat'9.
'!koo '17 jil3go nandaaj7]t'i ndah gotis1 '17 mai7 k -- 7 kai[yaan1a[ghon1'a.
Kai[n1daadii[ghon1'a k -- 7.
Bik4ya 'i[adaashdeeskan1'a.

(10.6)
'!koo, nd1s4sh9, 'Its1 k -- yaay7][t'3.
'!sh9, '1]deeda. d77 dzi[7 bighe'y1 d77k'een k -- 7 naideesgeen1'a.
'I[ch'3go daagodeek'22n1'a.

(10.7)
'!koo d77d77 T['7zhe7 k -- 7 daayin[ts44s ndah ch'4da'1daay00['88n1'a.

(10.8)
"!koo '1] Ma'ye] ][ch'i'7 bijoosndeego deeyolgo,
k -- 7, doobeeshigoda'88[dago, daadii[t[1n1'a.
K1t'4go, k -- goosl9n1'a.

(10.9)
'!koo '1] Ma'ye] k'eedaashnndii.
'!koo '1daa[jind7n1'a:
"Ts47, ndii7, t07: diik'eh bi[nood0[aha!"
daabi[jind7n1'a.
'!7 d1'1gh1dzaan1'a.

(10.10)
'!koo naan1jinagon1'a.
Ma'ye] '1t'9n1'a.
D77d77 d7k'eh go[ndoo.
'&b22 ch'4da'iji[gheen1'a.
T0 sik3n1'a.

(10.11)
"D77, 'i[d=, sik'as[55."
jind7n1'a.
'!koo t0sik37 bigheezh8 yaan1jii[ghon1'a.
N['1daists'3n1'a.
D1'1kaa, jiisb44zhn1'a.

(10.12)
D77d77 '1d3, d1ha'y1 y1daaji[ti7 '17 d1'1kaa '1got'4n1'a.
D1y1ada:
"'!gond1"
jind77, d1'1gh1hand77[n1'a.
'!7bee dood1'1koy1haa]bich'88y1 ji[tidan1'a.
D1haa] k'eeshnndii]n1 '1gh1t'4go bich'88y1ji[ti7, '1] d1'1kaa '1hand77[n1'a.
'!7b22 dood1'1kod4y1haa]bich'88y1ji[tidan1'a.
D1g0zh=gon1 y1daaji[tin1'a.

(10.13)
'!koo, dz22sh9 k1godzaago, k -- goosl9n1'a.
Ma'ye] '1] bik'ehgo k -- goosl9n1'a, daajind7.
K1t'4go, nd4 yaadaagoo[nd7 'i[k'id3ne.


11. Coyote and the Money Tree
Sam Kenoi

(11.1)
Mai '7]tin ho[gho[n1'a.
'&]tinsh9 dits8'00'17 bit['1sh9 neesd1n1'a.
'Aash9 sid1go 'a'11[n1'a.

(11.2)
N1go dits8'00'17 b44so yaadahyeesndi[n1'a.

(11.3)
N1go '7]tinsh9 'indaa naaki h44[ yi['inayo[n1'a.
'Aash9, '7]tinsh9 dits8'00'17 bit['ash9, sid1n1'a.
H44[ baabi['in4]yoon1'a.
'Indaa] '1bii[ndin1'a:
"'Iy1ab33 d1'kodesh9 s7nd1?"
bii[nd7n1'a.

(11.4)
"Dooda,"
ndin1'a.
"'!d77 dits8'00'17 baas7d1."
ndin1'a.
"D77 dits87 b44so baan1nt'9. '!7b22, shi[nzh=."
ndin1'a.

(11.5)
'Indaa] '1bii[ndin1'a:
"Naanaahii[ndii."
bii[ndin1'a.

(11.6)
N1go '1ndin1'a:
"Dooda, d3'ay1[37 '7l9."
yii[ndin1'a.

(11.7)
N1go 'indaa] '1bii[ndin1'a:
"!d77d77 [97 d1'[k'eh daadahond44[go '1sh9 d77 h44[7 bi[noodzo[7 d77k'eh nannd77[go 'aa7 ditsin7 nahaad4]'aa."
go[gondin1'a.
"'(9y22da dits87 ngh1; b44so naaniid1 h1l7."
go[gondin1'a.

(11.8)
N1go Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'Ao, dits87 hishx1."
D1'kogo dits8i y00gh1n1'a.
B44so hik1 dahyeesndiln7 [i' naaneesdan1'a.

(11.9)
N1go beeja'ashn7 d77k'eh baaj7]ndiln1'a.

(11.10)
N1go Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'!gha7 ghash9 dzi[ntsaa7 si'3'77y47 bitis 'i'n00yoogo, '1]deeda dits97 hah1. '!koo b44so7 naaneesdaago n1ha[1."
goo[ndin1'a.

(11.11)
'!koo '1]deeda goch'3'7]deeyoon1'a.
'!go[jindin7 bitis 'i'jin00yoon1'a.

(11.12)
N1go 'indaan] n1diit'11zhn1'a.
Dits87 yigh1go yaanaa'aashn1'a.
Dooy1anoot'88dan1'a.
Joojib11y4go, dits8'00'17 bit[1hee naajiyee'aashn1'a.
Go[g00t -- n1'a.
Bike'shdiyeest'11zhn1'a.

(11.13)
'!koo 'i[k'id3 ]za'y1 'i'n00yoon1'a.
Ma'ye7 [3go bigoota n1'ee 'in4]yoon1'a.
D77k'eh gotaadaisndiin1'a.

(11.14)
'!koo '1] 'indaan] ghash9 ga'ashn1'a.
'!] Ma'ye7 '1go['9n] '7[ts4 god1h7[ghon1'a.
H7shdi[kin1'a.:
"'*8sh9 [a'] h44[ hi['inayo[] doohaa00'9da?"
bi[jindin1'a.

(11.15)
Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'Aash9 '1ndeedego hosh11[ ndah dooy1ahosh'9daa. Haade] naadaagoka."
goo[ndin1'a.


12. Coyote and the Rock Rabbit
Sam Kenoi

(12.1)
May'e] '7]tin ho[gho[n1'a.
Gah '7]tin7 bib22sh9 sit9go yii[ts3n1'a.
'!7 Gah7 ts4ghee'heesndi[n1'a.

(12.2)
Hich'88yaan1a[ghon1'a.
'I[nd7 'ij00[hazhn1'a.

(12.3)
"'!7...! Gah '1t'4 n1ns8!"
ndin1'a.


13. Coyote Misses Real Rabbit
Sam Kenoi

(13.1)
'&]tin ho[gho[n1'a.
Gah '7]tin7b22sh9 sit9go n1yii[ts3n1'a.
Yiyeeshxahee ho[yo[n1'ago, '1ndin1'a:
"Gah ts47 h1] dail1?"
ndin1'a.

(13.2)
'!7n1 d1'nd77d4 Gah '1t'4 ndah dooyaashdeesz8dan1'a.
D1nd1s hik'i'ch'44[ghon1'a.

(13.3)
nD1s4sh9, t'33'n1deesgaln1'a.
Gahn7 yaan1a[ghogo yii[ts3n1'a.

(13.4)
N1go '1d00dziin1'a.
"Maint-'4! Mai bishke'! D1k==h4d1 doo'ik0]z8dago naagh1!"
nd7n1'a

(13.5)
Gah yaan1a[gho7 hikehii[teen1'a.
Dits8 n1heesg2'7 sit37 baagheho[ghon1'a.
Hich'88yaasit9n1'a.
'Igoi'1]ji ch'id4goda '1il1go hich'88'in1di[ndin1'a.
Gah7 yiisi[n1'a.

(13.6)
N1go Gah7 '1ndin1'a:
"Shich0[ee! B44sh7 sha]'aa! D1hkogo bilaats7]sh9 k'ejinshg44sh!"
ndin1'a, Ma'ye7 yilaats7]sh9 yiisi[go.

(13.7)
N1go Ma'ye 'i[d= '1ndin1'a:
"Shich0lee! Nooshk22, b4sh7 dooba]'aada!"
ndin1'a.
N1go Ma'ye7 baaha'ja[ghon1'a.


14. Coyote and the Rolling Rock
Sam Kenoi


(14.1)
'&]tin n11n0o[gho[n1'a.
Ts4ntsaa7 si'37 yaah7[ghon1'a.
{i' '1a[jindin1'a:
"'Aa7 ts4 naagh17 '1t'4."
bi[jindin1'a.


(14.2)
"'Iy1ahee? Haaee ts4 naagh1n1!"
goo[ndin1'a.


(14.3)
"'Aa7 ts47 dook'ejich88da."
bi[jindin1'a.


(14.4)
N1go '1ndin1'a:
"'Iy1ahee? Haaee ts4 naagh1n1!"
ndigo Ts47 hik'eesch22n1'a.


(14.5)
N1go gh1h1ch'4[ghon1'a.
Ts4 bike'ch'4]m11zn1'a.
Yaan1dii[ghon1'a.
D1bik4ts7nee homasn1'a.
D1s7bindzile7 yeen1daadii[ghon1'a.
D1'1gh1t'4ndah, Ts47 d1bik4ts7nee homasn1'a.


(14.6)
N1go Ma'ye7 '1ndin1'a:
"D1s7shih1tide7 been1diishghod3 dansh=='9n1?"
Ts47 yii[ndin1'a


(14.7)
N1go d1s7'itisgo yeehii[ti7 yeen1dii[ghon1'a.
D1'1gh1t'4ndah, Ts47 d1bik4ts7nee homasn1'a.


(14.8)
N1go 'ii'1]y1 yaa'1ho[ghon1'a.
Ts47 'ii'1n7 bid1d4]m11zn1'a.
Ts47 '1bii[ndiin1'a:
"D77d77, h2h sh1n1[ndaa!"
bii[ndin1'a.


(14.9)
N1go Ma'ye7 d77k'eh k1n1y00[nd11n1'a.
'!koo Ts47 si'3ny1 nn1]m11zn1'a.


15. Coyote and Beetle
Sam Kenoi

(15.1)
'!sh9 nd1s1 ch'4n11n11[ghon1'a.
nD1s4ee G0lizhn[chin4 yaat['aa'i['1go yaah7[ghon1'a, d1s7'7]tiny1.

(15.2)
N1go Ma'ye7 '1ndin1'a:
"'Ik'ah hish3n1go naash1."
yii[ndin1'a.
"H2h nishgha[."
yii[ndigo hich'88siz9n1'a.

(15.3)
N1go G0lizhnchin47 'abii[ndin1'a:
"'I[ts4da, haast88, doodaanndida! Koy1 ndii7t['1hy1 'iy1ahee daajindi7 'iy4shts'3."


(15.4)
N1go Ma'ye7 '1bii[ndin1'a:
"H2h! 'Iy1adaajindi7 shi[g0[ndiigo! '!]deeda nishgha[."
bii[ndin1'a.

(15.5)
N1go G0lizhnchin47 '1bii[ndin1'a:
"'Aash9 h1n4 ts4 hik'eesch22n] d1kogo h1daashdighaa[. Daajii[h4 daajindi hi[ch'a'."