Chiricahua and Mescalero Apache Text


1.The Child of Water
Lawrence Mithlo

(1.1)
'&[ts4sh9 Bik'ehgo'iind1] g0l9n1'a.
D1j7k'eh b4daagoj7s8.
'!koo Isdz1n1dleesh4 'i[d= g0l9n1'a.

(1.2)
Bik'4sh9go T0b1jiishchin4] goosl9n1'a.
Naagh44'neesgh1n4 'i[d= goosl9n1'a.

(1.3)
'!koo d99' ji[t'4go goj7l9n1'a, d1'7[ts4godeey1sh9.

(1.4)
'!koo 'Isdz1]a1dleesh4] T0b1jiishchin4] bizhaan1'a.
'!koo Naagh44'neesgh1n4] nd4 doonzh=dash4go nd4 '1t'9n1'a.

(1.5)
Gh44'ye hoogh4] 'i[d= g0l9n1'a.
nD47 doob1]g0laadan1'a.
Isdz1n1dleesh4] bizhaa goyalee[n1'a.
Isdz1n1dleesh4] bizhaa] 'it'a biz33y4go, Gh44'ye hoogh4] kaayin[nd4n1'a.

(1.6)
'!koo Isdz1n1dleesh4] chaa[naagh1n1'a.
"Ha'y1gon1h4 g0zh=go niigosdz1n7 bik1zh8 nd4 g0laan1!"
nd7n1'a.

(1.7)
'!koo' 'Isdz1n1dleesh4] da'ook22n1'a.
N1go naago[t8n1'a.
T07 y1da'neest9n1'a.
N1go t07 y1bizhaagoosl9n1'a.

(1.8)
'!koo:
"'!d7] bizh33y4] T0b1jiishchin4 hoogh4daa[."
nd7n1'a, Isdz1n1dleesh4].
N1go 'Isdz1n1dleesh4] bizhaa gosl9 yaa'i[4]z8n1'a.

(1.9)
"D7] shishke'] ha'y1goh4 '1sh[1go ns1n1?"
jind7n1'a.

(1.10)
D1'a[tso j9da Gh44ye hooy4] kaan1d1n1'a.
'![chin4 k1h1yint1go dooha'iy1ada7 g0zh=go bi[k4goyaaz99[g0, '1]deeda goch'3'in1had11[n1'a.

(1.11)
'!koo '1d7] bizh33y4] k -- dasik37 bit['1hy1 b1'goj00ch'in1'a.
'!kaa 'in1ji[teen1'a.
'!kaa jins1n1'a.

(1.12)
D1haaee taan1jigisgon1 han1ji[teen1'a.
'!sh9, taan1jiyagisgo bi'jiyas99[go, d1s7 '1kaa 'in11jiya[t44[go Gh44ye hoogh4] kaanahad11[n1'a.

(1.13)
K'adi T0b1jiishchin4] naagh1 sil9n1'a

(1.14)
'!koo han11j00[t9n1'a.
'!] biz33y4] bi[g0zh=go ts7b22ee naagh1n1'a.
'!kaa hik4k'en1'a.

(1.15)
D1s7 '1kaa 'in11zh00[t9go, Gh44'ye] kaan11n1dz1n1'a.
'!koo Gh44'ye] 'Isdz1n1dleesh4] '1i[nd7n1'a:
"'!d77d77 'iy1d7'? Bich'iyoo[k22ni koy1 bik4k'e!"
goo[nd7n1'a.

(1.16)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4] Gh44'ye] '1i[nd7n1'a:
"D77d77'? '![chin4 b4]daashtsaago koy1 bik4k'e '1n1gosh'88."
nd7n1'a.

(1.17)
'!koo Gh44'ye] 'Isdz1n1dleesh4] '1i[nd7n1'a:
"Hansh2! Shind1a[ '1gh1l1! '!koon1 nooshdl3!"
goo[nd7n1'a.

(1.18)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4], gond1a[, '1[chin4 bik4k'e k1'1g0laan1'a.
N1go Gh44'ye] '1ndee 'oodl3n1'a.

(1.19)
'!sh9 '1[chin4] bich'iden1h7 ch22n1'1t'4go kaan11yii[ts3n1'a:
"'Iy1ahee d77d77? Ch'iyoo[k22 koy1 bich22ne!"
goo[nd7n1'a.

(1.20)
'!koo 'Isdz1n1dleesh4] Gh44'ye] 1i[nd7n1'a:
"D77d77'22? '![chin4 b4]daashtsaago '1[chin4 bich22ne '1n1gosh'88."
goo[nd7n1'a.

(1.21)
N1go Gh44'ye] '1n11go[dihnd7n1'a:
"Han sh2! '!gh1l1sh2!."
'Isdz1n1dleesh4] bi[jind7n1'a.

(1.22)
N1go 'Isdz1n1dleesh4] '1[chin4 bich'ide7 n1in[tsoozn1'a.
'In1sht['izhe7 y4isjooln1'a.
N1go d1s7 '1gh1t'4n1'a.
N1go Gh44'ye] '1]deeda 'oosdl22n1'a.


2. The Killing of the Giant
Lawrence Mithlo

(2.1)
T0b1jiishchin4] 'it'ago n[dzil hilaadad3, Naagh44'neesgh1n4] '1n11nd4n1'a.
'In1zhan1'a
B88 nai[tseen1'a.
D1s7g0zh=go b88 yiya[h44[go, Gh44ye] baahag11[n1'a.
Baahaya[t44[n1'a.
Dooy1adago, Naagh44'neesgh1n4] nn1had11[n1'a.
Gh44'ye] bigee chaa[naajigh1n1'a.

(2.2)
'!koo k'adi T0b1jiishchin4] d1ha'y1 n[dzil sil9n1'a.
Bim1] 'Isdz1n1dleesh4] '1yii[nd7n1'a:
"Shim1, k'aa sh1'1gol1. Shik'is6 bi[d4shzhaa." bim1]
yii[nd7n1'a.

(2.3)
N1go Isdz1n1dleesh4] bizhaa] '1yii[nd7n1'a:
"Shishke'4, doodaagoodzaadago '1]nd7. '!] Gh44'ye hoogh4] nii[he. '!] naago[tsee."
goo[nd7n1'a.

(2.4)
D1'1gh1t'4ndah, T0b1jiishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a:
"'!h2h! D1'1gh1t'4ndah shik'is] bi[d4shzhaa."
nd7n1'a.
"'(y22, h2h! k'aa sh1'1gol1."
bim1] yii[nd7n1'a.

(2.5)
'!koo, '1gh1jind77b22, gom1] '17 higee hichan1'a.

(2.6)
N1go, gom1] d1dook1h1t'9dago d1k1bi[g0gh4go, Naagh44'neesgh1n4]bi[ jideezhaan1'a.

(2.7)
Koy1 ch'4j7]'11zhn1'a.
nD1s4y1, jazha.
B88 jiyeesx9n1'a.
N7'ji['ahn1'a.
N7'jiis'ahn1'a.
K -- de'shd00[j4n1'a.
'Its88 ts7zh00'3n1'a.
'Its88 jiist'4n1'a.
T['oh j00zhizhn1'a
Koy1 nj7]jaan1'a.
Bik1y1, 'its887 nj7]'3n1'a.
Naagh44'neesgh1n4bi[ bich'88jineesk4n1'a.

(2.8)
D1s7g0zh=go 'e'jinii[gha[go, Gh44'ye] ka]y1n1'a.
'!koo Naagh44'neesgh1n4], Gh44'ye] d1yii[ts1ee, ha0chan1'a.
Hichago, sid1n1'a.

(2.9)
'!koo T0b1jiishchin4] Naaghee'neesgh1n4] '1yii[nd7n1'a:
"Shik'is6, 'iy1ab22 ncha? B7ni', doonchaada."
yi[nd7n1'a.

(2.10)
'!koo Naagh44'neesgh1n4] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a.
"Shik'is6, '1] nd4 doonzh=da] nahch'88hog11[] higee hishcha."
goo[nd7n1'a.

(2.11)
N1go, 'its88 be'jiny3go bich'88zhineesk4n7, kaan1yin'3n1'a.
"Doos99[7 daahi[ts'i'1['9."
goo[nd7n1'a, '!] Gh44'ye hoogh4].

(2.12)
N1go T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"Nch22ne '1n11d00dl77[7'33 '1sh'88."
goolnd7n1'a

(2.13)
'!koo Gh44'ye] 'its887 kaan1yin'3n1'a.
'!ghazh8go neesd1zh8 bit['1hy1 niy7]'3n1'a.
Baan1shn3n1'a.
Kaan1yin'3n1'a.
Baan1shn'3n1'a.
Kaan1yin'3n1'a.
D1s7g0zh=go, d99nn1n 'i[d4n1n1j00'2n1'a.

(2.14)
N1go Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"Haad7 nk'a'go, hash7nk4?"
goo[nd7n1'a.

(2.15)
'!koo T0b1jiishchin4] bik'aa'7 n1yinjaan1'a.
"'!d77d77'a -- d77d77 shik'a'."
goo[nd7n1'a.

(2.16)
'!koo Gh44'he] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"Hansh2, ']j11sh22 n1k'4dishxaa[."
goo[nd7n1'a.

(2.17)
'!koo baaj7]jaan1'a.
N1go Gh44'ye] k'aan7 bitsile k1y4ishjaan1'a.
Gh1h1 d1doodees'9day1 k1yaan1y7]ndiln1'a.

(2.18)
N1go 'i[d= T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"nD7'a! Haad7 nik'a'?"
goo[nd7n1'a.

(2.19)
B4]ch'iy4ntsaazi biyeeshxahy1 sizhoozh7 Gh44'ye] k1y0[chin1'a.
"D77d77'a -- d77 shik'a' '1t'4."
T0b1jiishchin4] yii[nd7n1'a.

(2.20)
'!koo T0b1jiishchin4] n1diidz1n1'a.
B4]ch'iy47 shik'a' bi[jind7n7 k1ik'inaaheesj88n1'a.

(2.21)
N1go T0b1jiishchin4] Gh44'ye]bi[ 'i[aanaagot'aashn1'a.
Naagh44'neesgh1n4] 'i[k'id3 nd4 sil9 ndah, bi[g0gh4go hichago, goch'88sid1n1'a.

(2.22)
'!ko, k'adi, Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yiind7n1'a:
"'!h2h, k'adi, 'i[nn[t'0. T'4h4]diida7 b4gooz88."
T0b1jiishchin4] yii[nd7n1'a.

(2.23)
"'!h2h."
T0b1jiishchin4] goo[nd7n1'a.

(2.24)
N1go Gh44'ye] T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"nD7 'i[ts4 -- sh1nan]nd1. Sh7 'i[ts4 ninsht'0."
goo[nd7n1'a.

(2.25)
'!koo T0b1jiishchin4]:
"'!h2h"
goo[nd7n1'a.

(2.26)
'!koo '1]deeda k1nan]y1n1'a.
N1go Gh44'ye] d99n g0][t'on1'a.
D77k'een gosiin1'a.

(2.27)
'!koo T0b1jiishchin4] Gh44'ye] '1yii[nd7n1'a:
"K'adi nd77da -- sh1nan]nd1."
yii[nd7n1'a.

(2.28)
Gh44'ye] k1nan]y1n1'a.
Gh44'ye] b4shgai'4 d99'go 'I[k11'sijaago bi'4den1'a.
Dooka'0l7dan1'a.

(2.29)
T0b1jiishchin4] g0][t'on1'a.
'Ik1sh9go b4shgai'4 go'4den7 goghahnaadz00[teeln1'a.
N11bik'esh9go, n11g0][t'on1go, '17[i'7 goghahnaan11dz00[teeln1'a.
T11n hilaaee n11g0][t'on1'a.
T11nee go'4den7 goghahnaan11dz00[teeln1'a.
N1go d1gon'osh9
goj47 naahihnd1n1'a.
D99nee n11g0][t'on1'a.
Goj477 d1s7'i[nd7y1 'ij00sin1'a.

(2.30)
N1go Gh44'ye] '1nd7n1'a.
"'Iy1ahee doot'9da7 '1shi['88n1?"
nd7n1'a.

(2.31)
N1go T0b1jishchin4] Naagh44'neesgh1n4] '1yii[nd7n1'a:
"N1n[ghee! Nd44skaa! K'adi, nk'eeniikaa!"
goo[nd7n1'a.

(2.32)
N1go Naagh44'neesgh1n4] 'i[4]z8n1'a.
Naan1'azhishn1'a.

(2.33)
B88 jiyeesx9n7 'Isdz1n1dleesh4] baan1j7g9n1'a.
'I[4]z8n1'a.
Naan1'azhishn1'a.
"Shishke'4, 'ih4hee! "
goo[nd7n1'a 'Isdz1n1dleesh4].
'!kaa 'ij00'11zhd3, doohind1kaay0l7da.
'!7n7 baan1j7t'11zh.
B1nij7gh9. N1go b7nihoon1'a.


3. The Killing of the Bull
Lawrence Mithlo

(3.1)
K'adi N1a'ts7liibind1ayee'igh33'7, nd4 doob1]g0laadan1'a7, g0l9n1'a.

(3.2)
'!koo T0b1jishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a.
"Shim1, k'adi '1ghahy1 N1a'ts7li bind1ayee'7gh33'7 naagh17 bich'88diy4shdz1."
goo[nd7n1'a.
'!koo hich'88'ihaadz1n1'a.

(3.3)
'!7 n1a'ts7li7 dooha'sh9 baaj0ya'le'1t'4dash9 sit9n1'a.
D1dzi[gash9 'I[ch'3go dees'9go sit9n1'a.

(3.4)
Han1'ansh9 bich'8nj7]y1n1'a.
'!sh9 jiisd1n1'ago 'a'11[n1'a.
"Ha'gohee 'aa7 n1a'ts7li7 sishx4n1?"
j7]z8go jichago jiisd1n1'a.

(3.5)
N1go, d1h1gohndii, [7ghe'naa'indil4 kaah7[ghon1'a.
"'Iy1ab22 nchago s7nd1?"
goo[nd7n1'a.

(3.6)
N1go, T0b1jishchin4] '1nd7n1'a:
"'Aa7 N1a'ts7li7 bind1ayee'igh33'7 nd4 doob1]g0laada7 ha'y1goda [a' hish[11 sishx4 ]s8'7; dooha'y1go [a' hosh[1 h1t'4da7 bigee hishcha."
yii[nd7n1'a.

(3.7)
N1go [7ghe'naa'i'ndil47 T0b1jiishchin4] '1yii[nd7n1'a:
"'&y22] d99n 'i[dag4 ']'1]go d1s7 bij47 si'37 '1zh8 n1ha'ishnd77[. !koo k'adi n[d00ndiigo, '1d77d77 'id1h4go ']'1]7 'n[ghee. !koo, 'aaee ]n[ghogo, d1dz22sh9 bij47 naahihnd1daa[. '!koo, bij477 'i[nd7y1 'ij0nsigo, d77d77 d1s7'iyah4go ']'1]7 'n[ghee."
goo[nd7n1'a.
G0zh=go kaohndiin1'a.

(3.8)
'!kogo:
"K'adi, 'h2'1['9! Koy1 'n[ghee!D1'1n[dishnd77 d7k'eh d1'1kaay1!"
'1ndil47 goo[nd7n1'a.

(3.9)
N1go T0b1jiishchin4]:
"'!h2h, d1'1kaa."
goo[nd7n1'a.

(3.10)
N1go 'id1h4go ']'1]7 'oo[ghon1'a.
N1a'ts7lin7 sit97 d1s7bit['1sh9 nj7[ghon1'a.
N1go d1dz22sh9 bij477 naahihnd1n1'a.
D1s7'i[nd7y1 'ij00sin1'a.
N1go bich'3n1shdii[ghon1'a.
D1s7'iyah4go ']'1]7 'ija[ghon1'a.

(3.11)
N1a'ts7lin7 bidee7 ']'1]n7 '1kaa yeenaan1gadz99sn1'a.
T11n 'i[dag4 ']'1]n7 d77k'eh naisndiln1'a.
D1s7'ik4y3, d99n ']'1]7 hik'4n11godeesch'7n1'a.
Jiist97 d1goch'88 '1h11n4y1 ts1deest[izhn1'a.

(3.12)
'!koo d77d77 'i[d= nd4 doob1]g0laada7 n11jiyeesx9n1'a.

(3.13)
'!koo T0b1jiishchin4] bim1] yaan1dz1n1'a.
"N1a'ts7li bind1ayee'igh33'n7 n11z4[h9."
yii[nd7n1'a.

(3.14)
N1go Isdz1n1dleesh4], 'i[4]z8go
"'Ih4hee!"
nd7go, naan1'azhishn1'a.


4. The Killing of the Eagles
Lawrence Mithlo

(4.1)
'!koo '1d77d77 N1a'ts7li jiyeesx9n7 bich'77'7 d7k'eh haj00ndiln1'a.
'!koo d1'17 N1a'ts7li7 bidi[e7 d77k'eh bigheezh8 nt1jiisndiln1'a.

(4.2)
N1go gom1], 'Isdz1n1dleesh4n], '1a[jind7n1'a:
Shim1, k'adi '1] 'Its1 bind1ayee'igh33'], nd4 doob1]g0laada], bich'88n11diyeesdz1."
T0b1jishchin4] goo[nd7n1'a.
'!koo bich'88shdiyeesdz1n1'a.

(4.3)
'!koo, '1]deeda, go[gazh8; 'it'ago go[gazh8 ch'4j7nd1dad3, '17 'ich'77' 'idi[e beehadaashdeesb8'n7 gok1sh9 d77k'een.
'!koo '1]deeda go[gazh8 b1ch'4j7]y1n1'a.

(4.4)
'!koo, '1ghash9 ts4y1[t'aho0'1sh9 bizhaa hi[dasij4sh9 'i[ch'3go dees'9go -- iy1ada ha'y1da ch'4nd17 h7k1dees'9go dasid1sh9 -- goo[ts3n1'a.
D1g0oshch'88 g0]gon1'a.
Gogh1dee[ch'in1'a.
D1g0oshch'88, '1sh9, di[7 hadaasl9 sil9n1'a.
N1gon[t9n1'a.
'!gh17 ts4y1[t'1ho0'1y1 bizhaa dasizh4n7 yaan1g0g9n1'a.

(4.5)
'!koo bizhaa7 naaheest3zh8 hich'88'iy00[t'en1'a.
Biche'shk4n47 '1dai[nd7n1'a:
"'Aa7 h2h k'adi daaha[gha[!"
yii[nd7n1'a.
'!koo b7 '1sh9 ts4dees'1sh9 dahn1ndaansh9 dahn1neesd1n1'a.

(4.6)
N1go biche'shk4n4n7 'eedaa'nii[gha[n1'a.
N1go bich'88shdideesndiin1'a.
N1go:
"Ssss -- -!"
bi[jind7n1'a.
N1go bi[daag0gh4n1'a.

(4.7)
Gh1sh9 bitaa] dasid1n] d11y0zh7n1'a.
"Shitaa, '1d7] 'Sss -- -!' nahii[nd7!"

"N00ghoy1h2h daaha[gha[

(4.8)
N1go bitaa] '1daabii[nd7n1'a:
"N00ghoy1h2h daaha[gha[! 'aa7 'i[k'id3 daasts33. 'Aa7 k'aadaak'esh9 hadaasch'i'7 '1i[ts'a."
gotaa] daago[nd7n1'a.
N1go, d1'1gh1daago[deesndiid3, ko'y1 ha'y1 'in11n0ot'an1'a.

(4.9)
N1go T0b1jiishchin4] ts4ghe'si'37 bit'ah1 si'37 hay00'3n1'a.
'!koo y44gotaazhiisndin1'a.
Naagoostseen1'a.
'!] d1s7'ik4y1naagh1] d1'1n1 'in1is88n1'a.

(4.10)
N1go T0b1jiishchin4] '1] 'ik4'naagh1n] h77shdi[kin1'a:
"Ntaa] h11'go nn1had11[?"
bi[jind7n1'a.

(4.11)
'!ko0 '1] biz33y4] '1goo[nd7n1'a:
"}[ts3bik2'7 daadik1go t0bizhole7 daasdind77[go, nn1had11[."
goo[nd7n1'a.

(4.12)
'!koo:
"Ha'1sh9 dahn1ndaa?"
bi[j7nd7n1'a.

(4.13)
"'Aash9, ts4dees'1sh9, dahn1ndaa."
goo[nd7n1'a.

(4.14)
'!koo '1]deeda, '1sh9 dahn1ndaa jind7nsh9 bandziyeedz1n1'a.
N1go, '1sh9 n0ogosh9, d0shood0 godihnd7n1'a.
'*8sh9, dahn1ndaansh9, dahneesj9n1'a.
'It'ago bi[k4goz88dago, b7]t['ah1 ts4ghe'si'37 beejiisndiin1'a.
'Isda' 'ib4idz00[ndin1'a.

(4.15)
N1go '1] biz33y4] n11h7shdi[kin1'a.
"K'adi, nm1 h11'go nn1had11[?"
bi[jind7n1'a.

(4.16)
"{[ts3bi'17 daadik1go t0bizhole7 daasdind77[go nn1had11[."
goo[nd7n1'a.

(4.17)
'!koo:
"Ha'1sh9 dahn1ndaa?"
n11bi[jidihnd7n1'a.

(4.18)
"'Aash9, ts4dees'1sh9, dahn1]ndaa."
goo[nd7n1'a.

(4.19)
'!koo, '1sh9 b1n11dziyeedz1n1'a.
Ko'sh9 hogo hii[ch'an1'a.
Dahn[j9zh8 hogon1'a.
'It'ago bi[k4goz88dago, b7]t['ah1 n11jiisndiin1'a.
'Isda' 'ib4idz00[ndin1'a.
Jiyeesx9n1'a.

(4.20)
'!koo '1] biz33y4n], 'in1jiis88n], '1a[jind7n1'a:
'K'adi, isda' n1sh7gee."
bi[jind7n1'a.

(4.21)
'!koo '1]deeda hanyaa n1godeesg9n1'a.
'Isda' n1gag9n1'a.
'!kaa 'i[d= bitsii jiisndiin1'a.
Jiyeesx9n1'a.

(4.22)
'!koo bit'a7 baahajiyandishn1'a.
"D77d77'izh1shee '1gh1t'47 h0laa[aha!"
jind7go 'i[ch'3go 'ijind77[n1'a.
'!7 bik'ehgo 'izh1shee 'I['ango '1daat'47 goosl9n1'a.

(4.23)
'!sh9 gom1] baan11jidz1n1'a.
"Shim1, '1] gob00gh3."
bi[jind7n1'a.

(4.24)
N1go gom1n] ka'i[4]z8n1'a.
"'Ih4hee, shishke'e!"
goo[nd7n1'a.


5. The Killing of the Prairie Dogs
Lawrence Mithlo

(5.1)
K'adi T0b1jishchin4] bim1] '1yii[nd7n1'a:
"Da'88een1 '4god8. N'aay1 Dl=7 bind1ayee'igh33'7 nd4 doob1]g0laada7 g0l97 bich'88n11diy4shdz1."
nd7n1'a.
'!koo hich'88'in11hadz1n1'a.

(5.2)
Dl=77 '1h11n4zh8 bind1a7 dooyee'igh3dan1'a.
}zaazh8n1 bind1a yee'igh3n1'a.

(5.3)
B1ndziyeedz1n1'a.
Dl='ye7 go[gay1sh9 bigoogh22n1'a.
K==h4zj8 bi'1]y1 '1n11ha[gho[go,
han11ha[gho[sh9, bigoogh2'7 bik1sh9
'i[ch'3go dees'9go siz9n1'a.
Jichago, bich'88jiisd1go 'a'11[n1'a.

(5.4)
N1go Ma'ish=7[b1y4 kaah7[ghon1'a.
'!goo[nd7n1'a:
"'Iy1ab22 nchago s7nd1?"
goo[nd7n1'a.

(5.5)
'!koo:
"}'1] bind1ayee'igh33'] ch'7d4goda '1sh[1 7b22 hischa."
bi[jind7n1'a Ma'ish=7[b1y47

(5.6)
'!koo Ma'ish=7[b1y47 '1goo[nd7n1'a:
'(9yaa], nzhooshnee."
goo[nd7n1'a.
"!ghash9 han11n1sghogo 'ii'1hn11n0o[ghogo, haad7 d1s7'itisgo been[t[i7 'it'ago han11n1sgheedago been1diy00[gho[. '!koo, nii'1 n00[gha[go, nk1y1 ts'77yaa nooshgha[."
Ma'ish=77 goo[nd7n1'a.

(5.7)
'!koo d1'1gh1j7laan1'a.
N1go kosh9 han11n1sghon1'a.
N1go d1'88sh9 bich'88'1h11n4sh9 jiist9n1'a.
N1go '1hn11n0o[ghon1'a.
D1bib4y1 ya'jin00gon1'a.

(5.8)
Deek'osh4 jajishn1'a.
N1go 'ii'1]y1 bitaji[ghon1'a.
K -- zh9 nan]t'in1'a.
"'&[ts4! '!d77d77 '1h11n4zh8 bich'88daan1['3go k'4daadahaa[."
daabi[jind7go; k -- 7 '1h11n4zh8 hich'88daanees'3go dain4['9go, deek'osh47 bich'88ts4j00[kaan1'a.

(5.9)
Bich'88daadeesch'i[n1'a.
Bind1a7 bi['idaaheesta'n1'a.
'!koo, doodaa'a'9da daasil9go, d1'1zh8 taidziisndin1'a.
Naajiistseen1'a.

(5.10)
'!sh9, '4gojiisd88go, gom1] baan1j7dz1n1'a.
Gom1] kaa'i[4]z8n1'a.
"'Ih4hee!"
goo[nd7go naan1'azjishn1'a.


6. The Creation
Lawrence Mithlo

(6.1)
K'adi nii'7k1ee 'i['ango bind1ayeedaa'igh33'7 d77k'eh naajiistseen1'a.
K'adi nd4 '1gojil1n1'a.

(6.2)
Gosht['ish nd4 k'4h1t'4go naaki '1j7laan1'a.
'Isdz1] 'i[d= naaki k'eht'4go '1j7laan1'a.
Haodz7go '1j7laan1'a d7k'eh.

(6.3)
N1go, nd4sh9 'isdz1]d0:
"Nah7 nd4 hinah4daa[."
go[jind7n1'a.
"Nah7 'i[d= naadina[t'47 'indaa hinah4daa[."
go[jind7n1'a.

(6.4)
'!koo k1ni'j7][d44ln1'a.
T0b1jishchin4] nd4ne y1n1'dii'88go, Naagh44'neesgh1n4] 'indaa y1n1'dii'88go; 'i[t88 k'aabi[ k1nj7]'88n1'a.

(6.5)
N1go T0b1jishchin4] Naagh44'neesgh1n4] bi['i[aanaagot'aashn1'a.
"nD7 'i[ts4 n1'n'88."
i[jidihnd7n1'a.

(6.6)
D1'00s'ago T0b1jiishchin4] k'aa7 nd4 y1n1in[jeen1'a.
"'!d77d77n1b4g0z8 '1j7l1go."
nd7n1'a.

(6.7)
'!koo Naagh44'neesgh1n4] 'i[t88 bich'3n1'shn'887 dooy1[tidahe n1int3n1'a.

(6.8)
'!koo k'adi dzi[ naaki k1nj7][deeln1'a.
{i'7y1 bik1ee go][ch'iln1'a.
nD4 bid1]7 -- -d1'1kodeey1 n1nt'99, b887, dzi[1taazhe7 -- -d77k'eh bik1' g0l9n1'a.
Ghash9go dzi[si'37 dooy1abik1'g0l9dan1'a.
D1di[k -- dego si'37b22, Tob1jishchin4] hich'3n1'n'88n1'a.

(6.9)
N1go Naagh44'nesgh1n4] '17 dzi[7 bich'3n1'shn'88n7 'indaa y1n1in'88n1'a.
N1go '17 dzi[ dooy1abaag0l9dan7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
'!7 bighe'sh9, [7n7, dzaandeez7 d1s7danzh=n7n1, n1a'ts7li7, dib4h47, g0ochi7, taazhe7 -- -d77k'eh ch'4n1daahees3n1'a.
K1t'4go 'indaa7 nd47bi[ baa'shd00'88n1'a.

(6.10)
'!7bee nd47 '1d77d77 d1'1kodeey1 n1d1nt'99 d77k'eh yeehind1n1'a.
"B88'1daat'47, dzi[1taazhe7, d1'1kodeey1 daag0l9, yeehind1daa[."
jind7n1'a.

(6.11)
"'Indaa7, naa'iziigo, n1'n[t'97 hich'3sh9 hind1daa[."
jind7n1'a.

(6.12)
'!koo 'indaa7 '1a[j7nd7n1'a.
"'I[ch'3'aandahy1 -- -d77d77 t0gon1sga'7 hanany1 -- -'i[ch'3gona[9daa[. D1haaee 'i[iyaa[ts44[ee, naagona[dzoodaa[ -- -nd4] 'indaa]bi[."
goo[jind7n1'a.


7. The Gambling Game for Night and Day
Lawrence Mithlo

(7.1)
K'adi, 'i[d=, dooi[kaadan1'a.

(7.2)
'!7 -- d77d77 'izh1shee'1t'47 naadaa'indiish4go daabiz33y47 d77k'eh d1chaago[hee[n11n00[t'ee7 doobi[danzh=dan1'a.
'!koo [ash4go7 d1been4godzi'7n1 bij1dedaad99'7n1 '1t'9n1'a.
!7 d77k'eh d77d77d1chaago[hee[gon1 bi[nzh=n1'a.

(7.3)
'!koo:
"B7k1 'i[aaj7k1go baay1'iti."
daajind7n1'a.

(7.4)
Baay1daaj00[ti.
N1go:
"'!h2h, hik17 baadaa'deekaa."
daajind7n1'a.

(7.5)
'!koo k4hee daa'shdeeskaan1'a.
'!koo '1]deeda daa'shdeeskaan1'a.
'!koo k'adi '1n1gat'88[ 'i[ch'3n11gonahnd44[.

(7.6)
K'adi '1koo, '1] Ts4][gh44see '1] hi[kaa h1t'9n1'a.
'!koo [ash4go nd4dantsaa7 '17 dooh1daat'9dan1'a hi[kaa7.
'!koo nd4bizh33y47 '17 hi[kaa h1daat'9n1'a.

(7.7)
!koo [i7 '1n11daand77,
"Doohi[kaag0l9da!"
daand7n1'a.

(7.8)
'!koo [i7:
"Hiisk3 hay00[k3!"
daan7n1'a.

(7.9)
'!koo k'ad7 n11n1[i7:
"Doohi[kaag0l9da!"
daand7n1'a.

(7.10)
'Iy1ahee ntsaa7 '11'ee naa'itan1'a.
"Hay00[k3. Sh7, k'adi, dooh2hnaash1da7, nahba'hosh11["
nd7n1'a.
'!koo 'o0y1n1'a.

(7.11)
'!koo, dz22ee bit['aab22y1, dz22ee hiisk3n1'a.
'!koo 'i[eedaa'jiniig3n1'a.

(7.12)
'!koo, k'adi, '1] nd4mtsaa] '11'ee 'itasit9n1'a
'!] d1'1n1, daajii[h4go baat88jakan1'a.
'!] nd4ntsaa] bik4t['1y4goda bij47 si'3n1'a
Doob4daagoj7s8dan1'a.

(7.13)
!koo Ma'ish=7[b1y4 '1daagoo[nd7n1'a:
"'Aa] bik4t['1hy1 bij47 si'3. Nah1nsht'0. K'aa shaanah'88."
daagoo[nd7n1'a.

(7.14)
'!koo Ma'ish=7[b1y4] gok4t['1y1 'oo[ghon1'a.
Gok4t['1y1 y7][t'on1'a.
Goyeesx9n1'a.
K'adi '1] daajiyeesx9n1'a.

(7.15)
N1go k'adi G07dan1'a.
G07 ts4gizhiy1 bind1a7 k1y00[d44l dooha'y1gobich'88g0zh=day1.
'!koo kaa'isdadaay1n1'a.
'!7bee g0 goosl9n1'a.
Doo[a daaj7laadan1'a.

(7.16)
K'adi Shash7 'i[d= baat88n11jakan1'a.
Daajii[h4go, dits8 [37 sikaa7 bich'88kaadaah7nd1n1'a.
Dits8sikaa7 kaagh4daay1n1'a.
Kaa'isdadaay1n1'a.
Doodaajiyeesx8dan1'a.

(7.17)
'!koo '17 ts8[1n7 sikaa7 kaagh4h00y17 '11'ee "Ts8skaa" googh4.
D77j9 '11'ee shash [3.

(7.18)
'!d77d77 [9n1daa[j00tseel7 d7j9 'it'a '1ndeede n1'a7 k'eh1t'4.
'Iy1ab22 'it'a '1ndeede n1'a7 k'eh1t'4h7 '1d77d77b22 '1t'4: '1d3 d1'i[jag3i '4goosd88, n1go '1koy1 [9n1daa'j00tseelny1 [ee'4nn1j7kan1'a.
N1go '1daajind7n1'a:
"'*8sh9nd1se, '1d77d77 d77k'eh d1'1gh1t'4. D1'1 ndeen1n00[t'eedaa[. Dooy1anaiziidadaal. 'Indaa7 nd47daa [3 hilaadeeda, d1hazh8 d1'1ndeen11n00[t'eedaa[."
daajind7n1'a.

(7.19)
'!7 d77j9 'it'a d1'1gh1t'4; '1d77d77 '1got'9n1'a7
"Dzi['inaadahaas'17" hogh47 bit['ah44 '1got'9n1'a New Mexico bighee'sh9.


8. The Quarrel Between Thunder and Wind
Lawrence Mithlo

(8.1)
K'adi d77d77 [igo '1n1ng00t'887 'i[k'id3 ndii '1gojil1d3.

(8.2)
}[ch'i'7 'Iihndiide7bi[ d1[e'naa'jiziin1'a.
'!7 d1h1goohndii 'i[ch'88go[g00t -- n1'a.
'!koo 'i[k'1ja[ghon1'a.

(8.3)
"Iy1ab22 'i[k'1ja[gh00'7 'i[ch'88go[g00t -- 7 'Iihndiide7 }[ch'i'7 '1yii[nd7:
"Sh7n1 sheeg0zh= nd7 doojo] ndeedeeda."
}[ch'i'7 bi[jind7n1'a.

(8.4)
'!koo N[chi'7 '1goo[nd7n1'a:
"nD7n1 neeg0zh= ] nd7 h99y22da, ]za'y1 nch'3n1d4shdz1."
}[ch'i'7 'Iihndiide7 yii[nd7n1'a.

(8.5)
'!koo }ch'i'7 ]za'y1 nii'g1shb22y1 goch'3'in00dz1n1'a.
N1go doo][ch'i'dan1'a.
D1goosdo n11n00[t'een1'a.

(8.6)
'!koo 'Iihndiide], "Sh7n1 sheeg0zh=," nd7n], [3go naago[t8go '1g0s8 ndah d1goosdo n11n00[t'een1'a.
Doo'nt'3dan1'a
Doog0zh=dan1'a.
}[ch'i'] doohaaeeda N1go 'Iihndiide] doobi[g0zh=d1na'a.

(8.7)
N1go 'its'os 'in1itsin1'a.
'Its'os7 bik1zh8 }[ch'i'7 ch'4dah1shdees'9n1'a.

(8.8)
N1go doogo[g0zh=dan1'a.
}[ch'i'7 bich88'i'j00['a'n1'a.
'!a[jind7n1'a:
"Shik'is6, nd7doohaaeeda n1go doog0zh=da. Doo'nt''3da. D1goosdo'4goosdo. H99y22da, nooshk22 shan1]nd1. '*8sh9nd1se, d1nah7[k'eh ndiibik1ee naheeg0zh=daa[. D1[e'naa'iidziidaa[. D1[e'hoot'ashdaa[. Nahk'ehgo, n1'nt'9daa[."
'iihndiide7 goo[nd7go, goosk22n1'a.

(8.9)
'!koo N[ch'i'7 kaan1j1n1'a.
Gojoon11n1sndeen1'a.
'!7bee, naago[t8go, daa'dihnd7go ][ch'i'bi[.
D1[e'ja'ash n11n00[t'ee.


9. The Sun
Lawrence Mithlo

(9.1)
"J7gonaa'14 bigheesh9, t'iis naaki '00'1."
'i[k'id1ne daand7go yaadaagoo[nd7.


10. Coyote Obtains Fire
Lawrence Mithlo

(10.1)
'I[k'id3, k -- y1'4d8n1'a.
'!koo T['7zhe hoogh47 d1'17n1 bik-' '0l7n1'a.

(10.2)
'!koo T['7zhe7 got1l yiis'3n1'a.
'!koo Mai'1ee h7[ghon1'a.
Got1l jiis'37 '1ee, Mai ts7b22ee naan1'azhishn1'a.
'!koo bitsee7 ts7n1i[gon1'a.

(10.3)
'!koo '1a[jind7n1'a:
"Sh==d4, ntsee dili'."
bi[jind7n1'a.

(10.4)
'!koo:
"Ch4ek'e dili'!"
goo[nd7n1'a.
'!koo bitsee7 ts7y00[gee.
Bitsee7 bit['1sh9 k -- dahiitoo.

(10.5)
'!koo jil3go nandaaj7]t'i.
T['7zhe7, '17 '1daat'9.
'!koo '17 jil3go nandaaj7]t'i ndah gotis1 '17 mai7 k -- 7 kai[yaan1a[ghon1'a.
Kai[n1daadii[ghon1'a k -- 7.
Bik4ya 'i[adaashdeeskan1'a.

(10.6)
'!koo, nd1s4sh9, 'Its1 k -- yaay7][t'3.
'!sh9, '1]deeda. d77 dzi[7 bighe'y1 d77k'een k -- 7 naideesgeen1'a.
'I[ch'3go daagodeek'22n1'a.

(10.7)
'!koo d77d77 T['7zhe7 k -- 7 daayin[ts44s ndah ch'4da'1daay00['88n1'a.

(10.8)
"!koo '1] Ma'ye] ][ch'i'7 bijoosndeego deeyolgo,
k -- 7, doobeeshigoda'88[dago, daadii[t[1n1'a.
K1t'4go, k -- goosl9n1'a.

(10.9)
'!koo '1] Ma'ye] k'eedaashnndii.
'!koo '1daa[jind7n1'a:
"Ts47, ndii7, t07: diik'eh bi[nood0[aha!"
daabi[jind7n1'a.
'!7 d1'1gh1dzaan1'a.

(10.10)
'!koo naan1jinagon1'a.
Ma'ye] '1t'9n1'a.
D77d77 d7k'eh go[ndoo.
'&b22 ch'4da'iji[gheen1'a.
T0 sik3n1'a.

(10.11)
"D77, 'i[d=, sik'as[55."
jind7n1'a.
'!koo t0sik37 bigheezh8 yaan1jii[ghon1'a.
N['1daists'3n1'a.
D1'1kaa, jiisb44zhn1'a.

(10.12)
D77d77 '1d3, d1ha'y1 y1daaji[ti7 '17 d1'1kaa '1got'4n1'a.
D1y1ada:
"'!gond1"
jind77, d1'1gh1hand77[n1'a.
'!7bee dood1'1koy1haa]bich'88y1 ji[tidan1'a.
D1haa] k'eeshnndii]n1 '1gh1t'4go bich'88y1ji[ti7, '1] d1'1kaa '1hand77[n1'a.
'!7b22 dood1'1kod4y1haa]bich'88y1ji[tidan1'a.
D1g0zh=gon1 y1daaji[tin1'a.

(10.13)
'!koo, dz22sh9 k1godzaago, k -- goosl9n1'a.
Ma'ye] '1] bik'ehgo k -- goosl9n1'a, daajind7.
K1t'4go, nd4 yaadaagoo[nd7 'i[k'id3ne.


11. Coyote and the Money Tree
Sam Kenoi

(11.1)
Mai '7]tin ho[gho[n1'a.
'&]tinsh9 dits8'00'17 bit['1sh9 neesd1n1'a.
'Aash9 sid1go 'a'11[n1'a.

(11.2)
N1go dits8'00'17 b44so yaadahyeesndi[n1'a.

(11.3)
N1go '7]tinsh9 'indaa naaki h44[ yi['inayo[n1'a.
'Aash9, '7]tinsh9 dits8'00'17 bit['ash9, sid1n1'a.
H44[ baabi['in4]yoon1'a.
'Indaa] '1bii[ndin1'a:
"'Iy1ab33 d1'kodesh9 s7nd1?"
bii[nd7n1'a.

(11.4)
"Dooda,"
ndin1'a.
"'!d77 dits8'00'17 baas7d1."
ndin1'a.
"D77 dits87 b44so baan1nt'9. '!7b22, shi[nzh=."
ndin1'a.

(11.5)
'Indaa] '1bii[ndin1'a:
"Naanaahii[ndii."
bii[ndin1'a.

(11.6)
N1go '1ndin1'a:
"Dooda, d3'ay1[37 '7l9."
yii[ndin1'a.

(11.7)
N1go 'indaa] '1bii[ndin1'a:
"!d77d77 [97 d1'[k'eh daadahond44[go '1sh9 d77 h44[7 bi[noodzo[7 d77k'eh nannd77[go 'aa7 ditsin7 nahaad4]'aa."
go[gondin1'a.
"'(9y22da dits87 ngh1; b44so naaniid1 h1l7."
go[gondin1'a.

(11.8)
N1go Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'Ao, dits87 hishx1."
D1'kogo dits8i y00gh1n1'a.
B44so hik1 dahyeesndiln7 [i' naaneesdan1'a.

(11.9)
N1go beeja'ashn7 d77k'eh baaj7]ndiln1'a.

(11.10)
N1go Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'!gha7 ghash9 dzi[ntsaa7 si'3'77y47 bitis 'i'n00yoogo, '1]deeda dits97 hah1. '!koo b44so7 naaneesdaago n1ha[1."
goo[ndin1'a.

(11.11)
'!koo '1]deeda goch'3'7]deeyoon1'a.
'!go[jindin7 bitis 'i'jin00yoon1'a.

(11.12)
N1go 'indaan] n1diit'11zhn1'a.
Dits87 yigh1go yaanaa'aashn1'a.
Dooy1anoot'88dan1'a.
Joojib11y4go, dits8'00'17 bit[1hee naajiyee'aashn1'a.
Go[g00t -- n1'a.
Bike'shdiyeest'11zhn1'a.

(11.13)
'!koo 'i[k'id3 ]za'y1 'i'n00yoon1'a.
Ma'ye7 [3go bigoota n1'ee 'in4]yoon1'a.
D77k'eh gotaadaisndiin1'a.

(11.14)
'!koo '1] 'indaan] ghash9 ga'ashn1'a.
'!] Ma'ye7 '1go['9n] '7[ts4 god1h7[ghon1'a.
H7shdi[kin1'a.:
"'*8sh9 [a'] h44[ hi['inayo[] doohaa00'9da?"
bi[jindin1'a.

(11.15)
Ma'ye] '1goo[ndin1'a:
"'Aash9 '1ndeedego hosh11[ ndah dooy1ahosh'9daa. Haade] naadaagoka."
goo[ndin1'a.


12. Coyote and the Rock Rabbit
Sam Kenoi

(12.1)
May'e] '7]tin ho[gho[n1'a.
Gah '7]tin7 bib22sh9 sit9go yii[ts3n1'a.
'!7 Gah7 ts4ghee'heesndi[n1'a.

(12.2)
Hich'88yaan1a[ghon1'a.
'I[nd7 'ij00[hazhn1'a.

(12.3)
"'!7...! Gah '1t'4 n1ns8!"
ndin1'a.


13. Coyote Misses Real Rabbit
Sam Kenoi

(13.1)
'&]tin ho[gho[n1'a.
Gah '7]tin7b22sh9 sit9go n1yii[ts3n1'a.
Yiyeeshxahee ho[yo[n1'ago, '1ndin1'a:
"Gah ts47 h1] dail1?"
ndin1'a.

(13.2)
'!7n1 d1'nd77d4 Gah '1t'4 ndah dooyaashdeesz8dan1'a.
D1nd1s hik'i'ch'44[ghon1'a.

(13.3)
nD1s4sh9, t'33'n1deesgaln1'a.
Gahn7 yaan1a[ghogo yii[ts3n1'a.

(13.4)
N1go '1d00dziin1'a.
"Maint-'4! Mai bishke'! D1k==h4d1 doo'ik0]z8dago naagh1!"
nd7n1'a

(13.5)
Gah yaan1a[gho7 hikehii[teen1'a.
Dits8 n1heesg2'7 sit37 baagheho[ghon1'a.
Hich'88yaasit9n1'a.
'Igoi'1]ji ch'id4goda '1il1go hich'88'in1di[ndin1'a.
Gah7 yiisi[n1'a.

(13.6)
N1go Gah7 '1ndin1'a:
"Shich0[ee! B44sh7 sha]'aa! D1hkogo bilaats7]sh9 k'ejinshg44sh!"
ndin1'a, Ma'ye7 yilaats7]sh9 yiisi[go.

(13.7)
N1go Ma'ye 'i[d= '1ndin1'a:
"Shich0lee! Nooshk22, b4sh7 dooba]'aada!"
ndin1'a.
N1go Ma'ye7 baaha'ja[ghon1'a.


14. Coyote and the Rolling Rock
Sam Kenoi


(14.1)
'&]tin n11n0o[gho[n1'a.
Ts4ntsaa7 si'37 yaah7[ghon1'a.
{i' '1a[jindin1'a:
"'Aa7 ts4 naagh17 '1t'4."
bi[jindin1'a.


(14.2)
"'Iy1ahee? Haaee ts4 naagh1n1!"
goo[ndin1'a.


(14.3)
"'Aa7 ts47 dook'ejich88da."
bi[jindin1'a.


(14.4)
N1go '1ndin1'a:
"'Iy1ahee? Haaee ts4 naagh1n1!"
ndigo Ts47 hik'eesch22n1'a.


(14.5)
N1go gh1h1ch'4[ghon1'a.
Ts4 bike'ch'4]m11zn1'a.
Yaan1dii[ghon1'a.
D1bik4ts7nee homasn1'a.
D1s7bindzile7 yeen1daadii[ghon1'a.
D1'1gh1t'4ndah, Ts47 d1bik4ts7nee homasn1'a.


(14.6)
N1go Ma'ye7 '1ndin1'a:
"D1s7shih1tide7 been1diishghod3 dansh=='9n1?"
Ts47 yii[ndin1'a


(14.7)
N1go d1s7'itisgo yeehii[ti7 yeen1dii[ghon1'a.
D1'1gh1t'4ndah, Ts47 d1bik4ts7nee homasn1'a.


(14.8)
N1go 'ii'1]y1 yaa'1ho[ghon1'a.
Ts47 'ii'1n7 bid1d4]m11zn1'a.
Ts47 '1bii[ndiin1'a:
"D77d77, h2h sh1n1[ndaa!"
bii[ndin1'a.


(14.9)
N1go Ma'ye7 d77k'eh k1n1y00[nd11n1'a.
'!koo Ts47 si'3ny1 nn1]m11zn1'a.


15. Coyote and Beetle
Sam Kenoi

(15.1)
'!sh9 nd1s1 ch'4n11n11[ghon1'a.
nD1s4ee G0lizhn[chin4 yaat['aa'i['1go yaah7[ghon1'a, d1s7'7]tiny1.

(15.2)
N1go Ma'ye7 '1ndin1'a:
"'Ik'ah hish3n1go naash1."
yii[ndin1'a.
"H2h nishgha[."
yii[ndigo hich'88siz9n1'a.

(15.3)
N1go G0lizhnchin47 'abii[ndin1'a:
"'I[ts4da, haast88, doodaanndida! Koy1 ndii7t['1hy1 'iy1ahee daajindi7 'iy4shts'3."


(15.4)
N1go Ma'ye7 '1bii[ndin1'a:
"H2h! 'Iy1adaajindi7 shi[g0[ndiigo! '!]deeda nishgha[."
bii[ndin1'a.

(15.5)
N1go G0lizhnchin47 '1bii[ndin1'a:
"'Aash9 h1n4 ts4 hik'eesch22n] d1kogo h1daashdighaa[. Daajii[h4 daajindi hi[ch'a'."


(15.6)
N1go Ma'ye7 '1bii[ndin1'a:
"H22sh2, '7[ts4. D1'88sh9 shiba's7nd1! '!ghaee 'iy1a'ist'enn7'887 baan1nshd1."

K'as2 '1sh=-[gho[d3, ts4 hik'eesch22n1'a.
N1'a7 '1i[ndi.

(15.7)
T'3y1 yaan1[ghoy1, n1y00[nd1n1'a.
"Shiba's7nd1"
goo[ndi7nee n1[ghon1'a.
Dooha'y1adan1'a.
Baaha'zha[ghon1'a.

(15.8)
N1go '1d0dziin1'a:
"Mai bishke'! 'I[k'id3 'i[gha[nee baa'isd1n0odz1!"
ndin1'a.


16. Coyote Holds Up the Sky
Sam Kenoi

(16.1)
'!sh9 d1n1']tin1 ch'4n11n1[ghon1'a.
nD1s4y1 ho[gho[y1, Ma'ish=7dich'izh4 dits8n1heesg2'7 '00'17 yaadasit9go yaah7[ghon1'a.

(16.2)
Y4dahdees'9n1'a:
"'Ik'ah hish3n1go naash1."
yii[ndin1'a.
"Naa][ghee! H2h nishgha[."
yi[ndin1'a.

(16.3)
"Shoh, haast88, doo]ndii'4d8da! D77 y1b4yan'17 h0nsht2. D77 bid00chigo, y17 nahk'izh8 naakaa."


(16.4)
"Haast88, ]n1hiiy1. nD7da, n[ts0. Doobi]ch7da! Bod0nchigo, ditsin7 nan'00k44zgo, y17 nahk'iz8 naahaa. Go[dzilgo h0]t2!"
Maiye] bi[jindin1'a.

(16.5)
N1go ditsin7 yaadahneesghaln1'a.
Ma'ish=7dich'iz] '1bii[ndin1'a:
"'&[ts4! 'Aash9 [i' naajiyeest37 goch'agoshch7. {ash4 nah1daajii[ts0."
goo[ndin1'a.

(16.6)
Ma'ye]
"'Ao."
ndin1'a.

(16.7)
N1go Ma'ish=7dich'iz] goch'3ha'oo[ghon1'a.
Ma'yen] dits8n7 yaadasit'9go 'a'11[n1'a.
}n1hiiy1n1'a.
Dits87 y4dahdees'9n1'a.
K'os7 daahikan1'a.
Dits87 nan'iikaa7 bi[ke'1n1h1hnd77[n1'a.
"'+...!"
n1dihndin1'a.

(16.8)
D1hiiy1n1'a.
'I[ch'3go n1diga[n1'a.
"Ha'sh9sh8 '1h11n4sh8 nahag0]'1sh8?"
]z8go naag0]'17 h1dees'9n1'a.

(16.9)
'!h11n4sh9, goz33y4go naag0]'1go yii[ts3n1'a.
Dits8n7 yid00chin1'a.
Naag0]'17 bich'88'1deenaaji[t[izhgo n1dii[ghon1'a.
Naag0]'1y1 '1dee'ja[t[izhn1'a.

(16.10)
'Ishdahenl9n1go, dahy1 dees'9n1'a.
K'os7 daahika7 yin4['9n1go, bi[g0y4n1go,
"'+...!"
ndin1'a.
'In1daagoya[t['ash9 n1dii[ghogo 'a'11[n1'a.
D1hiiy1n1'a.


17. Coyote Dances With the Prairie Dogs
Sam Kenoi

(17.1)
Ma'ye '7]tin ho[gho[n1'a.
Sil11do bi'4de nt==y47 sil11do ch'4n1]s3n1'ay1 n1in[tsoozn1'a.
Dl=='ye bigootash9 ho[gho[n1'a.
Dits8 n1int3n1'a.
Sil11do bi'4de nt==y4n7 yaadahyeestsoozn1'a.
Y4'a[tsin1'a.

(17.2)
'I'00'3go '1t'9n1'a.
Dl=='ye7 hich'88daagond4n1'a.
"D1nah7k'eh, yoshch'9sh9 daanahk1!"
daayii[nndin1'a.
D1'i[ch'3sh9 bich'88daah7keen1'a.

(17.3)
"D77k'eh! Dooh1] koogh2y1 sid1dago; d1nah7k'eh '8'daanahk1!"
daayii[ndin1'a.

(17.4)
N1go d1j7k'eh, dooh1] koogh2y1 sid1dago, baadaajiiskan1'a.

(17.5)
N1go goch'88y1daa[tin1'a.
"'!gha7, dzi[si'3'77y47 bik1ee, d1naagondzoogo 'i'00'3. Nahi'iinda'ni d77k'eh nah1naas7[tsee. '!d77d77 '44'7 '1sh9 n1n7[tsooz."
ndi n1go dahy4'a[tsin1'a.

(17.6)
"'(9y22da, d1kogo k -- dasakaa! Bik'4d4 got1l si'3go hi[kaa. D1goneedl9go hi[kaa."
ndin1'a Ma'ye7.

(17.7)
N1go:
"'Ao! '!h2h, k -- dasahkaa! D1kogo got1l nt'aa. Nahi'nda'n7 d77k'eh nah1naajiistseen1'a."
Dl=='ye7 daandin1'a.

(17.8)
N1go k -- dadaisk3n1'a.

(17.9)
N1go got1l nt'3n1'a.
Daa'jizhishn1'a.
Ma'ye7 '1daago[ndin1'a:
"Sh4daa'da['a! K1t'4go:   '!gha7 dzi[si'37 '1sh9,   N1y7][tsooz4,   N1y7][tsooz4." daadahndigo sh4aa'da['a"
Dl=='ye7 daayii[ndin1'a.

(17.10)
N1go Dl=='ye7 Ma'ye7 y4daa'di['an1'a.
"'!gha7 di[ntsaa7 si'3sh9, N1y7[]tsooz4, N1y7]tsooz4."
daandin1'a.

(17.11)
N1go t['44'00s'ahn1'a.

(17.12)
N1go Ma'ye7 '1ndin1'a:
"'Aa7 daa['ahk'aa7 d1[esh4go naht'igo, '17 Dl=7 dant==y47 d1[esh9go 'i[d= naht'igo daa'ahzhish. Goneedl9go '1gonas9!"
Ma'ye7 daagoo[ndin1'a.

(17.13)
'!koo Dl=='ye daa[ik'aa7 d1[esh9go ]t'in1'a.
Dl=='ye nt==y47 'i[d= d1[esh9go ]t'in1'a.

(17.14)
N1go Ma'ye7 '1n11dihndin1'a:
"T'4doodago hiiy1. D1naagondzoogo 'i'00'3. '&[ts4 k==h4zh8 'iishx11sh. K'aad4go nahaan1nshghee. Goneedl9go '1gonas8!"
Dl=='ye7 daayii[ndin1'a.

(17.15)
N1go Dl=='ye7 t'4doodago got1l yiis'3n1'a.
Ma'ye7 ko'y1 'oo[ghon1'a.
Daagogootan7 kaitah7[ghon1'a.
'Idaagoi'1]n7 d77k'eh kaadaan1daagodeezin1'a.

(17.16)
N1go ts4[kanee ntsaa7 '00'17 yaah7[ghon1'a.
{i' k'4y7]tin1'a.
Daa'jizhishnzh8 goch'88n1yag44[n1'a.
'!h11n4sh9 n0o[gho[n1go, goyanden1'a.

(17.17)
"'!gh1t'4go goneedl9goy4!"
ndigo goyannden1'a.
Naan1'azhishn1'a.
Goghee'y1.
{7n1daago[ch7n1'a gishibe.

(17.18)
N1go Dl=='ye7 [i' '1daabii[ndin1'a:
"Y4! k'as3 hagoj00[haal!"
daabii[ndin1'a.

(17.19)
N1go M1'ye7 '1ndin1'a:
"Dooda! Doonah7ndii'4daad8da! k1shdzaa, dishnd7, nahi'nda'7 nah1bi[naagonshdzood3!"

D1'aaee, naan1'azhishgo, [i' k'as3 han11g00[haal.

(17.20)
N1go [i' '1n11daabii[ndi:
"K'as3 hago joo[haal!"

N11daadihndi.

(17.21)
N1go Ma'ye7 '1ndi:
"Dooda! K1shdzaa, dishndi! K1shdzaa, dishndi, nahi'nda'7 nah1naas7[tseed3!"
Dl=='ye7 daayii[ndin1'a.

(17.22)
N1go goghe'ee gish7 yee[7n1daago[ch7go naan1'azhishn1'a.
D1h1goohndii, gotaajiist['izhn1'a.
Naagoostseen1'a.
Gokoogh2ny1 'i[adaasgeeskan1'a.
D1'1kaa gotaan1n0o[gho[n1'a.
Gotaajiit['izhgo, d77k'eh naagoostseen1'a.

(17.23)
N1go, '1]deeda, k -- nzh8 nn1daagoigeen1'a.
D77k'eh 'i[y4n1goyeesg9n1'a.
K -- n7 'i[ch'3y7]ziin1'a.
D77k'eh '1zh8 'igoyeesndiln1'a.
N1go k -- ni gok'een1yiiziin1'a.

(17.24)
"Nzh=n4go sh1daa'it'ees."
ndin1'a.

(17.25)
N1go chaagos'ohy1 dits8 '00'17 bit['1y1 neest9n1'a.
'Ii[haazhn1'a.
D1'i[hoshgo k'ad4 'i'00'3n1'a.
'!d3, 'i[hoshd3, }d07 baahan1'00zin1'a.
Dl=='ye daa[ik'aan7 d7k'eh baaya[gha[n1'a.
Dl=='ye d1s7nt==y47 d1naaki4 '1kaa b1nn1y7]l1n1'a.

(17.26)
!koo }d077 goch'3'oo[ghon1'a.
K'ad4 'i'00'3go Ma'yen7 ch'7n1dzin1'a.
N1diidz1n1'ago '1ndin1'a:
"'I'y00sht'ood."
ndin1'a.

(17.27)
Dl=='ye ts7y00jaanzh8 n0o[gho[n1'a.
Ts7ghe' naa'itsin1'a gish7bee.
Naakin1h7 nt==y47 '1kaa b1nn1j7]lan7 hay4'00[tsin1'a.

(17.28)
"D77d77 'ii[k0."
ndigo, t'3y1 yee'deesd44ln1'a.
'!7[i'n7 diik'eh ch'4h1ineest3n1'a.

(17.29)
N1go, bi['ii[k0go, binde'y1go d1doodees'9day1 'iy00[d44ln7 n1yinl1y1 ya[gha[n1'a.


18. Coyote Marries his Own Daughter
Sam Kenoi

(18.1)
Ma'ye biche'shke [3go hi[naaheest3n1'a.
Bijeek5' '7[ts4naagh1] ]n1nzh=.
Yaab00ndiin1'a.

(18.2)
N1go kaa'7godeest9n1'a.
Bigha'isdz1] '1i[nd7n1'a.
"Doonzh=dago kaas7t9."
yii[nd7n1'a.
"'Aa7 dits8 '00'17 bik1y1 t4esk'eh sh1'1g0l1. '!kaa dashis7[tee."
goo[nd7n1'a.

(18.3)
'!koo bigha'isdz1]] '1kaa t4esk'eh b1'1g0laan1'a.

(18.4)
N1go '1kaa dahneest9n1'a.
Ha'sh9] 'izi h00[dzi'7 n1y7]'3n1'a.
Bit'ahy1 ny7]'3n1'a.

(18.5)
N1go bigha'isdz1]] '1i[nd7n1'a.
"'!dz33ee shit['1hee d1'a[tsoj9da g0sh0. Ch'osh naaniid1go, doonsh0]l7dadaa[. '!koo daahka. D1h1] dl=7 [ik'aa7 d99' yajishgo nahd1h7[gho] baagodaa[t44[. 'Aa] '7[ts4naagh1] baagodaa[t44[."
goo[nd7n1'a.

(18.6)
Bijeek5'n] hich'88nab00ndii.
N1go '1nd7n1'a.

(18.7)
B7]t['ay1 s -- s ntsaa7 baadasi'37 beeb4g0z8n1'a

(18.8)
!koo d1'a[tso j9da, bit['1hee gojish0n1'a
{ai j9go 'izin7 [3go ch'osh baagoosl9n1'a.
N1go ch'osh7 naayandi[n1'a.

(18.9)
N1go [ai j9go, bigha'isdz1]] bit['1sh9 n11n0o[gho[n1'a.
Ch'osh 'isda'yeesndil7 nii'y1 yaaheesndilgo, yii[ts3n1'a.
T'3y1 biche'shk4ne yaan1[ghon1'a.
Hichan1'a.

(18.10)
"Ch'osh naaneesdaa. H2h hook1. 'Ch'osh naaniid1go, daahka,' na[jind7n."
biche'shk4ne7 daayii[nd7n1'a.

(18.11)
Joodaajib11y4go, jideeskan1'a.
D1s7 han1'an 'ijik1y1, '1] biz33y4], 'ik4y1naagh1], t'3y1 dits8 '00'an7 '1kaa n1deesgaln1'a.
Dits8 '00'1n7' bik1sh9 bitaan] yaan1a[ghogo yii[ts3n1'a.

(18.12)
N1go bim1] '1yii[nd7n1'a:
"Shim1, dits8 '00'1n7 bik1sh8 shitaa yaan1a[gho '7y4h4!"
goo[nd7n1'a.

(18.13)
N1go bim1] '1yii[nd7n1'a.
"Doo'1jind7da, shishke'4. 'I[k'id3 '4d88. Dooj0zj7da."
bim1] bii[nd7n1'a

(18.14)
D1'1gh1t'4ndah, '1] biz33y4] bim1] '1yii[nd7n1'a:
"Dooda, dishd7! Dooda, dishd7! Shitaa '1t'9! D1b7 '1t'9!"
nd7n1'a.

(18.15)
D1'1gh1t'4ndah bim1] bich'aaghag0ch8n1'a.
nD1s4y1 jakan1'a.

(18.16)
N1go, n11n1nd1s4ee, '1] Ma'ye] bichee'shk4nen7 d1b7n7 dl=7 d99' yajishgo, god1h7[ghon1'a.
Gogh2'n] goch88y1[ti ndah doob4goj7s8dan1'a.

(18.17)
N1go '1] Ma'yen] biche'shk4n7 hid1n1[ghozh8, '1dai[nd7n1'a:
"Ha'y1hee joodaanahab11y4yo dahk1n1?"
daayii[nd7n1'a.

(18.18)
N1go bighaa'isdz1]] '1bii[nd7n1'a:
"'Ch'osh naaniid1go, daahka,' na[jind7. !koo ch'osh naaneesdaa. '&b22 '1sh9 hooka. '$jid8n.
nd7n1'a.

(18.19)
N1go d1b7 '1t'9 ndah, '1goo[nd7n1'a:
"Haast887 goj7y3[ee. 'Iy1ada jind7n1'a, h1l7?"
goo[nd7n1'a.

(18.20)
N1go '1a[jind7n1'a:
"'Ao. 'D1haa] dl=7 d99' yajish] d7] jeek5' '7[ts4naagh1] baadaa[t44[,' shi[jind7n."
nd7n1'a.

(18.21)
N1go '1goo[nd7n1'a:
"!gh1t'4, dishnd7, goj7y3[ee!"

nd7n1'a.

(18.22)
N1go bijeek5' '7[ts4naagh1n] baaj7][t9n1'a.
Koogh2 b1'1gojil1n1'a.
Bijeek5'n], bigha'isdz1]go, yi[sik4n1'a sh3'sh9.

(18.23)
N1go bijeek5'n] '1i[nd7n1'a:
"Shigha'isdz1], yaa sh1h1]ghaa[."
yii[nd7n1'a.

(18.24)
Gotsaask'idey1 nneet'3go, nanneest9go yaa b1h1jint1n1'a.
B7]t['ash9 s -- s ntsaa7 baadasi''37 beeb4g0z8n1'a.
'!sh9go hik'izh88 nees'3n1'a.
'!sh9go 'in11shdiya[ndi.

(18.25)
N1go '1goo[nd7n1'a:
"'*8sh9go sh4goja."
goo[nd7go, s -- s ntsaa7 baadasi'3sh4go doodashdi[ndikaah1t'9dan1'a.
D1h1goohndii, 'ii[haazhn1'a.

(18.26)
N1go '1] jeek5'] '1yinz9n1'a.
"H22sh2, 'iy1ab22 '88sh9go dooda'dih1t'9da?"
j7]z8go, d1'i[hoshgo '1sh9go k'4shdeesghaln1'a.

(18.27)
N1go b7]t['ash9 s -- s ntsaa7 baadasi'3n1'a! Gotaan] '1t'9n1'a!
D1'i[hoshgo, k==h4go bit['1h haja[tsan1'a.
Gom1] bich'88n1jii[teen1'a.
Gom1] '1a[jind7n1'a:
"Shim1, '1gh1] shitaan] '1t'9! B7]t['ash9 s -- s ntsa7 baadasi'1! '!7bee d1b7 '1t'97 b4g0z8!"
goo[nd7n1'a.

(18.28)
Bich'88n1shdiyeest'11zhn1'a, d1gom1]bi[
D1'i[hoshn1'a
Baan1j7t'11zhn1'a.
B7]t['aash9 bik'4shdeesghaln1'a.
D1nd7 d1b7 '1t'9n1'a!

(18.29)
Ts4ntsaa7 n1shn'3n1'a.
Gotsiit'1 dahjiis'3n1'a.
'I[hoshzh8 bik'izh8 nj7]y1n1'a.
Bitsii ts4 k'eejii[kaan1'a.
Jiyeesx9n1'a.


19. The First Mountain Spirit Ceremony
Sam Kenoi

(19.1)
'I[k'id3, '1ndeenaagogh1d3, nd4 [3n1'a.
G3h4 hoogh47 dooh1d3'iy1ay4g0s8dan1'a.
nD4 d1h0o[e'4 y4g0s8n1'a] 'aaee nd4[37ghe'4 naagh1n1 ndah doob4daagoj7s8dan1'a.

(19.2)
'!koo '1] nd4] G3h4 y4g0s8] goch'88y1daa[tin1'a.
"Got1l nt'aa t['44'go, G3h4 nah1'1gosh[1. D1got1l si'3go d99' t['44'; dooh1d3daah'9da7 nah1'1sh[1. H99y22, d1nah7k'eh 'aaee daanahk1."
daagoo[nd7n1'a.

(19.3)
'!koo nd47 1daajind7n1'a:
'I[ch'88y1daaji[tin1'a:
"D1'1kanzh=. D77 dooh1d=-t'9da7 nd4 nah1'1il17 b1'i[4nas8go nzh=. D1ha'y1 nd4 '1nahii[nd7y1 nd4 b1'1hiihnd1go nzh=."
daa'i[ch'88dihnd7go 'i[ch'88y1daaj00[tin1'a.
"H99y22da, d1nah7k'eh, d1n1na['1zh8, 'aaee daanahk1."
daa'i[ch'88dihnd7n1'a.

(19.4)
N1go '1d7] nd4] G3h4 y4g08go G3h4 k1'1daagol1]. goch'88y1n11daa[tin1'a.
'!daagoo[nd7n1'a:
"Shik'ish0k4ne, sh7l2g0k4ne:'!d77d77 G3h4 '1gosh[17 '1ghahy1 'aandahy1 dzi[7 bit'ahy1 '1sh[1. H77yaada g0zh=go nahche'shk4ne7 naht'4k4ne7 baadaahahnd7. '!d77d77 G3h4 '1gosh[17 k'edaa'ishch77 bich'88'1h11n4zh8 dooy1adah7gh1da. '!d77d77 nd47 G3h4 '1daash[17 b4gonas8deeda b7zhii7 doobeeh1sh7da. Shit'4k4ne, [3nd1 g0gh4y1 hadaadziih1l7. Naahi'1[chin47 bich'aaghagonahch'8. '!d77d77 G3h4 k'e'iisch9zh8 doo[i'daah7gh1da. Doo[i'hin4['9da. Go[n44j9go k -- zh8 ch'4k1go '1koon1 '1]deeda daan1['9deeda, d1'1ko d1'1gh1t'4. nDah godinas8. Dooh1]d1'koy1ya[t'ida. Nahi'1[chin47 bich'aaghadaagonahch'8. Dooh1]d1'koy1'1nd7da. G0gh4y1 [3nd1 '1daand7h1l7. Shit'4k4ne, daanahonshk22."
daagoo[nd7n1'a.

(19.5)
G0zh=go, ha'y1 d1s7'1g0t'4y1, beegoch'adaagojiisch9n1'a.
'!] nd4] G3h4 '1gol1] yeekaadaohndiin1'a.

(19.6)
N1go k'adi, d1'17 bi[nd4j7l97 [i' chidaajoos'88go, G3h4 '1j7laan1'a.
'Aandahy1, dzi[7 bit'ahy1, dooh1sh9'1h11n4daya, G3h4 b1n11'jineesndiln1'a.
'!kaa G3h4 k'e'ji[ch7n1'a.

(19.7)
!koo d77 '1[chin4ne7, naadaand4h4go, d77k'een 'i[n1n1keen1'a.
'Dooh1] '1zh9 daah7gh1da', jind7go nd4bee bich'88y1daaj00[tin7, d1'1d3 bich'88y1go '1[chin4ne 'i[n1n1keen1'a naadaand4h4go.

(19.8)
N1go [i' jeej7k67 G3h4 k'edaa'ji[ch77 biyeeshxah1 ch'4j7[ghee.
N1go '1zh8 G3h4 k'edaa'ji[ch77 bich'88y1go njinee[ndin1'a.
N1go '17 jeej7k67 [i' jind47 k4goj7s8n17 gojii[ts3n1'a.
K4gojiis88n1'a.

(19.9)
N1go, go[n44j9go, got1l nt'aanee k -- 7 haadego dasi k3n1'a.
D1'1kodeey1go j7l3n1'a.
G3h4 k -- zh -- kan1'a.
K -- 7 dais9n1'a.
B1ha'dat'3n1'a.
K -- 7 daau00s9n1go, b1ha'dat'11[n1'a.
Daa'izhishn1'a.
Nzh=go daa'izhishn1'a.

(19.10)
N1go '1d77d77, jeej7k67 G3h4 k'e'ji[ch7ee nd4[i' b4goj7s87 gojii[ts3n7, '1'naan11ja[gho[n1'a G3h4 naan0ok44[e.
N1go '17 jeej7k57 d77 G3h47 b7zhii7 beej00zhiin1'a.
"'Aa7 '1gh1hoogh4] '1t'8,"
jid00ndiin1'a.
'!7 jeej7k67 '1jind7n1'a.

(19.11)
N1go '17 G3h4 b4goj7s87 nd4 G3h4 b1gojil1n7 d1gooshch'88 k4gojiis88n1'a.

(19.12)
N1go G3h47 han1'any1 'in1j00zhoozh.
N1go nd47 d77k'eh beebich'agojiisch9n1'a.
"'{3nd1 ha'1goda '1dandii[ h1l7', daana[dishnd7go; g0zh=go beenahch'adaagos7[ch9n. '!7n7 d1'1d3 [i' doo'1kaaday1 g0gh4y1 '1daand7n1'a. D1kogo '1]deedago, dooha'y1go nzh=y1 nah1'1n0oshdl1[ee'1t'4da. {i' jeej7k67, '1ndeedego G3h47 naan0okad3, [i' b4goj7s8n17 d1b7zhii7bee j00zhiin1'a. '!7 dooha'y1go nah1'1n1goshdl1h1t'4da."
nd4 daabi[jind7n1'a.

(19.13)
'!koo nd4 daagook22n1'a.
"Ch4ek'eh, g0[dzilgo nah1bich'88]t['11s. Doodanaha'1n1'idl1."
'1] nd4] daahi[jind7n1'a.

(19.14)
D1nd7 g0[dzilgo k1ich'88deest['as ndah doodaagoodzaadan1'a.
D1ch'4'10t'88n1'a.

(19.15)
N1go '1] G3h4 k1daagol1n] goch'88y1daa[tin1'a.
"'!d7] jeek6] doo'1kaaday1 ha0dzin] d77d77 d99't['44' got1l si'37 hay00[k3go ha'00'3go doonahind7ida, na[jind7. D1nahndiizh8, d1daan1['9go, nahaajii[h4, naljind7. Dooha'y1go nah1'1n0oshdl1h1t'4da. 'I[k'id3, d1g0oshch'88d1 nzh=go beenahch'agos7[ch9n. '{3nd1 '1gh1dandii[ h1l7', 'daana[dishnd7n."


(19.16)
D1'1gh1t'4dah, d7] nd4] G3h4 y4g0s8], bidigh8n7bee,
doodaka'1n1'idl1go k1ich'88n1dit['11sn1 ndah d1ch'4'1y00['88n1'a.
D1h0o[eeny1gon1 bi[k4goz88n1'a.
Haa] bich'88y1[tin1'a] 1bii[nd7n1'a:
"D99't['44'7 '1d77 got1l7 '4n1god887 hay00[k3go, d11'17 'aaee G3h4 daa'izhishee k -- [37 dasik37 bit['1hy1 'igahch'iiy1 'aa] jeek6] doo'1kaaday1 ha0dz7n] '1kaa 'aa[tee."
goo[nd7n1'a.

(19.17)
'!koo d7] nd4] G3h4 k1'adaagol1n] yeegoch'adaagoosch9n1'a.

(19.18)
'!koo 'i[d= '1n11daagoo[nd7n1'a:
"'!h2h, goneedl9 sa['3. Dooha'y1go '1j0l1h1t'4da. D99't['44'7 hiisk3go '1koon1 b4godaaz88["
daagoo[nd7n1'a.

(19.19)
'!koo d1'1gh1t'4go, got1l si'3n1'a.
D1'1gh1t'4ndah doobaago[daag0zh=dan1'a.
'!7 jeej7k67 d1'1y1j7zh=n1'a.
Ch'4d4goda '1daagojil1n1'a.

(19.20)
D99'hi[kaa7 '1zh8 k1goshdees'3n7 'aaee ng0]y1n1'a.
K -- dasik3n7 bit['1hy1 '17 jeej7k67 'idaagojiist9n1'a.

(19.21)
Hiisk3n1go, dzi[sh9go G3h4 [3go, haadey1 ]n1]t'igo, kaan1]s3n1'a.
{ib1y4 d1[e'4 d1s7'ik4ee siz9n1'a.
D77d77, G3h47 dzi[sh9go '1daat'97 dooh1d3daaja'9da7, d77k'eh di[t[ishii yajishn1'a.
G3h4tsodi[hi[] d1s7'eesh1]ee siz9n1'a.
D1bik4ee G3h4ntsodat['izh] siz9n1'a.
D1n11bik4ee G3h4ntso[itso] siz9n1'a.
D1s7'ik4y1 G3h4[b1y4] siz9n1'a.

(19.22)
Got1l si'3nee, k -- dasik3n7 dais9n1'a.
K -- 7 daay00s9n1'a.
N1go '17 jeej7k6n7 g0k1dant1n1'a.
Daagogoota7 d77k'een go'izhaazh47 kaanaadaindilgo g0k1dant1n1'a.
D1ch'4da naadant1n1'a.
D1ch'4da naadant1n1'a.

(19.23)
Got1l si'3nee, k -- 7 hich'99n1daadidi[disn1'a.
G3h4tsodi[hi[] G3h4 d77k'eh yeesh1] siz9n1'a.
D1ch'4da bi[k4goz88n1'a.
'!koo d1s7'ik4y1 n[ghon1'a ch'4'1t'9go.

(19.24)
'!koo G3h4tsodat['izh] 'eesh1] nn11n1[ghon1'a.
K -- 7 dais9go, hich'88n1daadidi[disgo, hin0ok44[n1'a.
G3h4tsodat['izh] 'i[d= doobi[k4goz88dan1'a.
'!koo b7 'i[d= d1s7'ik4y1 nn11n1[ghon1'a.

(19.25)
N1go G3h4tso[itso] 'eesh1] nn11n1[ghon1'a.
K -- 7 dais9n1'a.
'!] 'i[d= d1ch'4'10t'88n1'a.

(19.26)
N1go k'adi, [ib1y47 G3h47 d77k'eh 'eesh1] ]y1n1'a.
K -- 7 d99n hin1sk9n1'a.
D99n hich'88daadideesdizn1'a.
D1s7'ik4ee, d99n '7laaee, {ib1y47 k -- 'i[nd7sh9 gotsiit'1sh9 y00t2go keehaj00[t[izhn1'a.
Dahga[t44[zh8, G3h47 d77k'eh di[t[ishii7bee d1bij7z33y4gon1 nk4daajiyeest[izhn1'a.
K -- 7 hin1sk9y1, 'in00kan1'a.

(19.27)
{3go '1daat'9n1'a.
D1j7k'eh d1daajin4['9go, k -- sh9 dzi[7 bich'88go di[t[ishii7 daadits'ago k'iyaadaa'didlaago ch'4n1]s3n1'a.
D1daajin4['9go, dzi[si'37 'i[nd7sh9 ts4nteel7n1]t'i7 bich'88handa'n0os44[n1'a.
Ts4n1]t'i7 hich'88nn1]s3n1'a.
Daadihnd7n1'a.
Ts4n1]t'in7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
'!kaa ya'n00s3n1'a.
Ts47 '1zh8'1n1dzaan1'a.

(19.28)
D77d77 G3h47 d1ha'y1go'1t'4deeda {ib1y47n1 d77k'eh bitisgo bi['4g0z8.
G3h4 d77k'eh bitis sit9.
G3h47 '17 jeej7k67 ch'4g0k1dant1ee, {ib1y47da keehaj00[t[izhn1'a.
{ib1y47n1 'itis7 '1t'4.


20. The Visit of the Mountain Spirits
Sam Kenoi

(20.1)
'*8ee, 'i[d=, d1'1kodeey1go nd4 [3n1'a.
'!7 'aaee j7l3ee, 'i[d=, d1ji[e'4 g0zh=go G3h4 b4goj7s8n1'a.
D1'1t'4sh8 '17 '1ndeedego G3h4 b4goj7s8go
kaagoshnd77 dah] d1'17 '1jit'9,
dah] '17n1 dooy1a'1gh1nd7da.

(20.2)
D1'agh1t'4ndah, '1d7] nd4] G3h4 y4g0s8] d1j7k'eh goch'88y1[tin1'a:
"Shit'4k4ne, d99't['44' G3h4 nah1'1goshl1. D1got1l si'3go d99' hi[kaa,"
daagoo[nd7n1'a.

(20.3)
'!koo nd4 d77k'eh bich'agojiishch9n1'a.
nD47 d77k'eh yaabi[g0zh=n1'a.

(20.4)
'!koo, yaazh8 dees'3go, G3h4 k'edaa'ich7n1'a.
'I'00'3n1'a.
Go[n44j9n1'a.
Got1lnt'aaee, G3h4 daa'deezhiizhee, k -- [3go dadaajiisk3n1'a.
nD47 'isdz3y07 d1jik'eh 'aaee daajiiskan1'a.
G3h47 k -- zh -- kan1'a.
K -- 7 dais9go, hin1jazhoshn1'a.
B1ha'dat'3n1'a.
G3h4 daa'izhishn1'a.
D1'1kodeey1go goneedl9n1'a.

(20.5)
D1s7'7d88 goneedl9n1go, ha'1sh9hee G3h4 naaki dooh1d3ot'9da7.
D1ch44y1 g0zh=go k'ee'iisch97, bidee7 d77k'eh nzh= k'e'iisch97,
G3h47 d1k7daagond7i7 d1'1y1]zh= daa'izhish,
ndah, '17 naaki doob4daagoj7s8dago 'aaee 'i[7[d44l7 '17n1 'itisgo g0zh= 'izhishn1'a.
D1'17n1 daajin4['9n1'a.
D1'17n1 G3h4 [3go '1t'4n1'a.

(20.6)
N1go nd4daag0y37 '1daand7n1'a.
B4daa'i[ch'88h7di[kin1'a.
"'!7 h1] bind7i7 '1t'9?"
daa'i[ch'88dihnd7n1'a.
Dooh1]y4g0s8dan1'a.

(20.7)
G3h47 d77k'eh d1daa'izhishgo hiya[k11[n1'a.
Haya[k11[go, 'it'a chaan1go[ghee[go, ha'1hee 'i[ya[di[n1'a.
Doob4daagoj7s8dan1'a.
Ch'4dab4daagojiis88n1'a.

(20.8)
T['44'ee, G3h47 daa'izhishee han1'an 'in1jiyazhoshee,
b7 'i[d= '1kaa 'in1'i[ya[di[ ndah '17 g3h4[i'7 bich'3'aandash9 ni'i[ya[di[n1'a.
'!7 G3h4[i'7 doob4daag0s8dan1'a.

(20.9)
D1'i[tso[t['44'da 'aaee n1'i[i[di[n1'a.
D1'1gh1t'9go d99't['44'n1'a.
D1'1ghat'4ndah, doob4daagoj7s8dan1'a.
'It'a chaan1go[ghee[go, ha'1hee 'iha[gho[n1'a.

(20.10)
N1go nd4daag0y37 d77k'eh '1daand7n1'a:
"B4gooz88go n1nzh=."
daajind7n1'a.
"'(9y22da, d77 t['44'ee7, 'aaee G3h47 d1daa'izhishgo, d1'di'aa. '!koo, ha'y1go 'i[i[dee[7 b4gooz88."
daajind7n1'a.

(20.11)
N1go '1n11daashdihnd7n1'a:
"D77 t['44'7, hayoo[k3go, nahl99' d1s7'itisgo, daadij17 k'edaada'ahnd77[."
daa'i[ch'88dihnd7n1'a.
"Haya[k11[go, koy1go 'in1'i[i[di[7 '1kaa [7n7 na['i[k4]z9go '1[1,"
daa'i[ch'88dihnd7n1'a.

(20.12)
N1go d99't['44'7 bit['44', G3h4n7 d1daa'izhisgo n0d1haa da'n'3n1'a.
'!koo 'it'a 'aaee naan1'i[a[di[n1'a.

(20.13)
'!koo '1daago[jind7ny1 '1daajil1n1'a.
{9d1s7daadij17n1, dzi[7 bich'88go '17 G3h47 'in1'i[i[di[n7 '1koy1 go['i[k4]z9go '1daajil1n1'a.
{9d1s7'itisgo dij17 d1s7'7k'e'1]y1; dzi[7 bich;88'1h11n4y1 go[]y1n1'a.

(20.14)
"K'adi."
daashdeesndiigo, G3h4 daa'izhishn7 '1n1goosd88n1'a.
D1goghe'sh9, ghah1 ch'4'i[7[d44ln1'a.
{9'i[k4]z9n7 biyeeshxahy1 'i[a[di[n1'a.
Bich'88[9daaj7]t1ln1'a.
{9 yeesh1] i[a[di[7 d1'1kogo 'i[a[di[ n11n00[t'een1'a.
Dzi[7ch'88go kaadaah7[gheen1'a.
D1s7'7ke'1]y1 [9'itisgo dij17 go[siz9n7 d1'17da t'0'4d8 yee'in1d1n1'a.

(20.15)
!koo, d1'1sh9 '1h11n4sh9 d1j7k'eh daaja'9sh9, dzi[ntsaa7 si'3n1'a.
N0d1go ts4n1]t'in1'a.
'!7 bich'88y1, d1daajin4['9go, handa'i[a[di[n1'a.
Dihnd7go t'3y1go goch'88go, n1ha[gho[n1'a.
D1daajin4['9go, ts4n1]daa]t'in7 d1s7'i[nd7y1 ni'i[i[d44ln1'a.
'!sh9 dihnd7go siz9n1'a.
Ts47 'i[ch'3'1dzaan1'a.
'!kaa yan1'i[a[d44ln1'a.

(20.16)
N1go nd4n7 d77k'eh got1l si'3nee 'in1j7k1n1'a.
Doogo[danzh=day1 '1daaj7dzaa7 'i[ch'88ba]daajit'9n1'a.

(20.17)
"Dooha'y1go '1gh1hihnd1 nzh=day1 '1daahidzaa."
daajind7go doogo[danzh=dago ba]daajit'9n1'a.
"G0[dzilgo 'it4]dliigo: Doonaahiidziidago, ha'y1goda g0zh=go nahch'88gond1n1'a h1l7. Doo'1gh1hiidzaada, ha'y1goda nahch'88nzh=g0laagoda '1t'9n1'a h1l7. D1nah7, nd4ndl97, doo'1kaaday1 '1hiidzaa."
daajind7go doogo[danzh=dago 'i[ch'88ba]daajit'9n1'a.

(20.18)
D1'1j7l3n1'a '1d3.
D1'1gh1t'4ndah 'iy1d7hee kaa7 gota]y1n1'a.
'!sh9, doo'aandagodeey1dago, '17 j8l3go '4goosd88n1'a.
'!koo dood1'1y1j7l3dan1'a.

(20.19)
'!d3, 'i[k'id3, d77d77 G3h47 n4bi['7l9n1'a.
nD47 'ins9n1'a.
Dzi[daadiigh87 bighe'sh9 g0l9, nnd4 dand7.
Dzi[daadigh87 bighe'sh9 '17 nd4 G3h4 y4daag0s87 bich'88y1daa[ti.
'!kood1] nah7, doonahch'88y1[tida7b22, '17b22d1] doo'oodl2daa[.
Doo'1nd7da, ]nd7daa[.
'!sh9, 'i[d=, dood1nah7k'eh nahch'88y1[tile'1t'4da.
Dood1nah7k'eh G3h4 b4gondz8le'1t'4da.


21. The Mountain Spirits and the Old Woman
Sam Kenoi

(21.1)
'I[k'id3, nd47 hokan1'a.
'!koo [i jis33n47 'ijatan1'a.
'!koosh3 kaanaadaajint['an1'a.

(21.2)
'!koosh3 '1daajind7n1'a:
"D7] s3] dooha'y1go nzh=da."
daajind7n1'a.
'!koo '1daashdeesndiin1'a.
"D7] s3] dooha'y1go nzh=da."
daajind7n1'a,
"'&y22da, ghah1 'idaahii[t'e,"
daajind7n1'a.
'!koo ghah1 'idaagojiist'en1'a.

(21.3)
'!koosh3 jichan1'a.
'!koo d77 G3h47 kaaj7]zhoozhn1'a.
'!koo '1daago[nd7n1'a:
"Y1d7b22 ncha?"
daago[nd7n1'a.

(21.4)
"Ghah1 'idaashizhiist'e '7b22 hishcha."
jind7n1'a.
"Doosh'9da, doodiishts'ada, '1sh9 dooy1shtida. '!7b7k1, hishcha."


(21.5)
'!koo k1hadaa'dees'3n1'a.
'!koo doojaa'9dan7, gond1a7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
Dooshdiits'adan7 n11'shdeests'an1'a.
Dooja'9dan7 'ija'9 n11jiisdl9n1'a.

(21.6)
'!koo '1daagoo[nd7n1'a:
"D77d77 nzh= '1daahiidlaa7. N1]dz1go, baag0[ndi."
daagoo[nd7n1'a.

(21.7)
'!koo k1daagodees'37 diik'eh bik4k'eh bik4k'ehy1 '1j7dzaan1'a.
'!koo, k1t'4go, n1j7dz1n1'a.

(21.8)
'!koo d77d77 kaah7t'887 d77k'eh bik4k'ehy1 '1dz7laan1'a.
'!koo, k'1t'4go, got1l nn1t'1 goosl9n1'a.


22. A Visit to the Mountain Spirits
Duncan Belacho

(22.1)
D77 'isdz1] 'it'4ek4biz33y4 'icheeshk4biz33y4.
D7] 'isdz1]] '1[chin4 been1'iist['= jagh44[.

(22.2)
Shash goch'88n1dii[gho. Dits8 '4d8. Go[ga.
'!koo shash biisi[.
'!koo biz00[ yik'4j7]dz99s.
Goyeesx9.

(22.3)
'!koo shash '1[chin4 n1in[t9.
Ts'a[ shash7 y00t2.
Ts4yeehay00[haal.
Goyeesx9. '![chin4 hiyeesx9.

(22.4)
'!koo g00gh3.
'!koo '1d7] 'it'4ek4] '1sh9 'icheeshk4] t'0odagob7laa.

(22.5)
'!koo {ib1y4 dzi[sh9 kaah7[gho.
"N0ok1."
goo[ndi.

(22.6)
'!koo go[n1deeska dzi[1.
Ts4n1]t'i7 bit['1h, daan1d4]tan ghah1'17laa.
Go['1hoka d99n daan1d4]t2'.
N1go k1g0t'4zh8 ch'4]ka.
Nnd4 [3.
D1d77nd47 k'eh1t'4.

(22.7)
{3
"Y00shch'ish9!"
daanahii[ndi.

(22.8)
{ib1y47
"Dooda."
nd7.
"Y00shch'ish9. Shik4sh9."
nahii[ndi.

(22.9)
Got1l si'3n1'ee bi[nka.
D1d77 dz22ee got1l7 k'ehh1t'4.

(22.10)
"D1'1kaa kooghan7 bighe'y1 sak4."
nahii[nd7.
D1'1kaa siik4go d99' hisk3.
Got1l '4n1goosd88.

(22.11)
'!koo
"Sss...! Y00shch'ish9!"
nahii[ndi {ib1y47.
Dzi[biz37 sil1.
"'!kaa deeka."
nahii[nd7.

(22.12)
Dzi[biz27 d99nsh9 ghah1'1t'4.
D1] [3 dzi[7 bighe'y1.
'Ik'an, go[k22d7, 'its88, Gah4e, nnd4 bid1] [3 hii[ts3.

(22.13)
'!sh9, n00ghoy1 ch'4n11n1nka.
Shash b4heest['= b44shbee.
'!7 banka.

(22.14)
"'!d7] '1nahi['9."
{ib1y4 nahii[ndi.
"'!7b22, dz22sh9 daheest['= d1hind1zh8."
nahii[ndi Lib1y47.

(22.15)
'!sh9, got1lee bi[n1nka.

(22.16)
'!koo
"Dahahnd1?"
nahii[ndi.
"N1haht'aash doodagod0 d1dz22 sak4."
nahii[ndi.

(22.17)
'!koo
"Naht'4k4 bich'88n0ot'aash."
bi[dishndi.

(22.18)
'!koo
"Na[n0oshka nahk4yaay1."


(22.19)
'!koo bi[n1deeka.
'!sh9, '!1'ee nahk4yaa bi[n1nka.
Dooha'iy1ada 'indaa d1[e'4 '11'sid1.
'!] baan1nka.

(22.20)
"D1dz22 sak4."
nahii[ndi.
"Naht'4k4 d1dz22 nahaaee n1k1."
nahii[ndi.

(22.21)
'!7 d1'agh1dzaa.
Nahitaa] naht'4k4 '11'nahaan1k1.


23. The Mountain Spirits and the Cripples
Duncan Belacho

(23.1)
'I[k'id3, 'icheeshk4ntsaa] binnd1a '4d8.
{a'] 'icheeshk4] bij1de '4d8.
Bich'3'n1daaz3.
'!koo bind1a'4d87 gagh44[. Ja'ash dzi[1.

(23.2)
{ib1y4 kaah7[gho.
'!koo dzi[1 go['in00ka.

(23.3)
'!koo Jaazh11da daagos9.
'!koo k'os go[nih4] nda'.
Dooh1]ga'9da sil9.
'!koo Jaazh11da daagos9.
'!koo k'os7 ghah1'1dzaa.

(23.4)
N1go gond1a g0l9.
{a']do, bij1de g0l9.
K1t'4go, goj1de gond1a k1'1n1goyaan1'a.
'I[k'id3, dzi[1 nnd47 '1go['9n1'a.
K1t'4go, 'itan1j7t'11zhn1'a.


24. The Foolish People and the Missing Pack
Sam Kenoi

(24.1)
Ts8[kizh4ne nd4 doo'ik0]z8dan1'a.

(24.2)
N0os44[n1'a.
Nn1hees3n1'a.
H44[ da7gheen1'a.
D1bik1d4y1 ndaayeesndiln1'a.

(24.3)
Nn1hees3go, [i' gosd11d4y1 h44[ ny7]'3n1'a.
D1dz22sh9, gosdan1'a.
Ts4n1]t'in1'a.
N0d1go '1kaa g0]'1n1'a.

(24.4)
D7] h44[ ny7]'3] koy1 nn1daaheez3y1 'oo[ghon1'a.
'!sh9, dz22ee bigh4le si'3ee n1[ghon1'a.
N1godee'3sh9 h44l7 si'3n1'a.
Baa'isda'00m11zn1'a.
Dz22nee ch'4da h44[7 h1n1yintaan1'a.
Nai[kaan1'a.
'*8sh9, gosdan1'a.
D77d77 h44l7 baa'isda'00m11zn1'a.
Koy1, g0]'1y1, isda'oo[t-n1'a.
D1dz22een1 ch'4h1yint1n1'a.

(24.5)
'!koo '1ndin1'a:
"Joond47, haa] h44[ shaan1yin'3?"
ndin1'a.

(24.6)
N1go Ts8[kizh4ne7 baajiyeezhoozhn1'a.
{3go
"'Iy1a ]ndi?"
daabii[ndin1'a.

(24.7)
"Koy1 h44[ nn7'37 h1] shaan1yin'3?"
ndin1'a.

(24.8)
'!koo [3go d77 h44[n7 '88sh9 si'3nsh9 naadai[kaan1'a.
"Koy1 n4]gon1'a."
daandin1'a.
Godash9 nn1dai[kaan1'a.
G0]'1y1 h44[7 si'3 ndah dooh1] g0]'1y1 dighaa[n1'a.
'!koo d1'88sh9 gosdash9 '1dz22zh8 h44[ si'3nzh8 nn1dai[kaan1'a.

(24.9)
'!koo Mashgal4] nnd4] d1[e'4 bita nl9n1'a] '1'h7[ghon1'a.
"Koy1 n4]gon1'a."
daandin1'a, Ts8[kizh4ne7.
Gosd11d4zh8 nn1dai[kaan1'a.

(24.10)
'!koo d77 Mashgal4] gosd11d4zh8 ][ghon1'a.
N1go g0]'1y1 dees'9n1'a.
G0]'1y1, d1go[gay1, h44[7 si'3go yii[ts3n1'a.
"'!ghahy1, g0]'1y1 h44[ si'3."
bi[jindin1'a.
'!koo '1sh9 n1yin'3n1'a.


25. The Foolish People Imitate the Crow
Sam Kenoi

(25.1)
Daabigootan1'a.
{3n1'a, g0]teely1.
B1nant'1] '1ndin1'a:
"Joond47: y00shch'ish9 ndaahk1!"
daabii[ndin1'a.
'Id88go baa'1ndiidihndin1'a.
"Y1daa'iti! D1nah7k'eh nd4naa[97 dz22ee daahk1!"
ndigo, gond4n1'a.

(25.2)
D1h2hgo [ee'4sil9n1'a, d1nd47n1.
'I'00'3gon1'a.
'It'a gat'9gon1'a, [3n1'a.
B1nant'1] bich'88hodz7n1'a.
"Joond47: go[n44j9go, hadaah1kago, gaa'ye d1b7'da[nd7."
daabii[ndin1'a.

(25.3)
'!koo '4n1goosd88n1'a.
'In1daajiyeezhoozhn1'a.
Go[n44j9n1'a.
N1go d1'1d3, gaa'ye [i' deesndiin1'a.
D1[e'y1 g0]teely1 bigootan7, gaa'ye bizaa hagod00dl1n1'a.


26. The Foolish People and the Horse
Sam Kenoi

(26.1)
Bigootan1'a [3n1'a.
Li' [9 n1y7][t'en1'a.
Bikoogh27 biyeeshxash9 dahyeest['=n1'a.
Baadaajiyeezhoozhn1'a.
Ch'4d4goda '1dail1n1'a.

(26.2)
T['oh y1'4d8sh9 daheest['=n1'a.
'!koo '1daandin1'a:
"'Iy1ash8 yiy3sh8'?"
daandin1'a.
Y1taa'00ndiln1'a.
"B1taa'ahnd77[!
daandigo taandile7 bich'88nj7]k3n1'a.
Doin4['9dan1'a.
N1go ghahy1go t['ohbiz33y47 ho0t'i7 'ik'e'4][chozhn1'a.
N1go '1daandin1'a:
"'!7 yiy3n1'a!"
daandin1'a.

(26.3)
N1go [i'] hik'e'00'an1'a.
B7ch97 'in1'iist'in1'a.
T'3y1goda hik'idahneesd1n1'a.
No0t['izhn1'a.
N11n1[i']go hik'izh8 dahn1dii[ghon1'a.
Naan11n00t['izhn1'a.
D1[3go naab00ndiln1'a.

(26.4)
N1go Mashgal4] bitanl97 'aaee h7[ghon1'a.
{7n7 hik'izh8 dahdii[ghon1'a.
Hanyaay1 'i[ch'3go ha'daajiistsasgo bi[n1dii[ghon1'a.
'Aandash9 n11n1dz22zh8n1'a.

(26.5)
N1go '1daandin1'a:
"Joond47, bitsilesh9 d1h00jaab4deesjiizhn1'a!"
daandin1'a.


27. The Foolish People and the White Men
Sam Kenoi

(27.1)
Bigootan1'a [3go 'indaa baaj7]zhoozhn1'a.
Daab00[t'on1'a.

(27.2)
'!koo '1daa'i[dihndin1'a:
"Doodaadaa['88da. !koo d1n00gho'0ond77[."
daa'i[dihndin1'a.

(27.3)
N1go 'indaa bita]j4n1'a.
Bigh1daada'ishiishn1'a.
'Indaa7 n1daay0t2n1'a.
"Shigh00y4! Danj7['88go gogh1da'7shiish!
daayii[ndin1'a.

(27.4)
'!koo bee'n[tseen1'a.
N1go [i' '1ndin1'a:
"Joond47, 'i[adaadahk1! Doogod00'ooda!"
daabii[ndin1'a.
'!koo [i' 'i[adaadeeskan1'a.


28. The Foolish People Aquire Coffee
Sam Kenoi

(28.1)
Bigootan1'a.
Ha'sh9sh8 gah4e n1y7]zhaan1'a.
Ch'4d4goda '1dail1n1'a.
D1'1t'4go daajiy37 dooy4daag0s8dan1'a.
D1dat['izhgo '7saa y00ndiln1'a.
Hib44zhgo 'ii'00'3n1'a.
Gah4e7 'it'a nt['izn1'a.
T'0osib44zhdan1'a.
'Iy1a'1t'47 dooy4daag0s8dan1'a.

(28.2)
'!koo '1d7] Mashgal4] gotanl9] '11'h7[ghon1'a.
Gah4e7 d1dat['izhgo daaji[b44zh7 yii[ts3n1'a.

(28.3)
'!koo '1ndin1'a:
"!7 gah4e7 [i' 'inahj11sh. 'Aa7 doo'1gh1t'4go daajiy3da."
daagoo[ndin1'a.

(28.4)
'!koo gah4e7 baaj7]jaa7 yiist'4n1'a.
D1daajin4['9go, hita'iisndin1'a.
Ts7y00'3n1'a.
Gah4e yiisb44zhn1'a.
'I[ch'3yiis'3n1'a.
Sib44zhgo, k1yaadayaand77[n1'a.

(28.5)
"'!d77d77 k1t'4go daajiy3."
daagoo[din1'a.
'!koo b4daagojoos8n1'a.


29.The Foolish People Go to War
Sam Kenoi

(29.1)
"Daadeebaa."
daandin1'a.

(29.2)
{3go bigootan1'a.
{i' daadeesbaan'a.
Bigoota7 '1h11n4y1 hokan1'a.
T['00[ biz33y47 'i[k'id3 [9bee'i[4daast['=n1'a7 [ii'] n1inl1n1'a.
Hi[daah7b17 baa[ee'4sil9n1'a.
B1dain4['9n1'a.

(29.3)
N1go '1dai[nd7n1'a:
"Joosnd47, dook1go'iisnd4da[ee."
daagoo[ndin1'a.

(29.4)
'!koo, d1'1sh9, t'3'n1deeskan1'a.


30.The Foolish People Run Away
Sam Kenoi

(30.1)
Naaheest3n1'a.
D1dz22sh9, sil11do [9bich'88dahinndiln1'a.
Ya'i[adeeskan1'a.
Go[gan1'a.
Biz33y4go han1daas'1n1'a.
Hanandaagoosteeln1'a.
Daadees'17 'itisjiyazhoshn1'a.

(30.2)
N1go, bik4zh8nzh8, sil11do7 [9bi[hahak44[n1'a.

(30.3)
N1go doob4gonee'3day1 daah7keen1'a.
Sil11do7 [9baadaahiikago, doob4gonee'3day1 '00k9n1'a.


31.Stories of the Foolish People
Duncan Belacho

(31.1)
Ts8[kizh4ne bigondide.

(31.2)
{3go 'ookan1'a.
'!koo [aa'] b7t1y1 hanshchai dahneesj9n1'a.
'!koo
"'!d77 hina[t'o."
nd7n1'a.
'!koo b7t1zh8 di[kin1'a.

(31.3)
'!koo [aa'] b7t1zh8 y7][t'on1'a.
'!koo '1d7] 7t1zh8 'isdeest'o] '17 ]z8n1'a.
D1hanshchai7n1 jii[h4 ]z8n1'a.
'!7'a b7d0 jiyeesx9n1'a.

(31.4)
'!sh9, [a'nd0, naaheest3n1'a.
'!koo h44[ baa'isda'00m11zn1'a.
Ch'4h1daayint1n1'a.
D1'1kaa 'isda'00m11z.
'!kaa, d1hot'9y1, si'3n1'a.
Ndah ch'4h1daayint1n1'a.

(31.5)
'!sh9 koogh2zh8 n0ookan1'a.
'!koo '1daand7n1'a:
"N1nkago, d1nah7k'eh, 'ik1'siik1go, gaad4 d1b7'n[nd7daa[. '!koon1 k4g0z8. D1nah7k'eh 'ik1'siik17 b4g0z8."


(31.6)
'!sh9
"{97 bikee7 ts4 '1t'4."
daandin1'a.
"'Iy1ash8 yiy3sh8? {7n7 'iy1ada b1ha[t'ees."


(31.7)
'!koo 'its88 y1yiist'4n1'a.
'!koo [7n7 yaan1i'88n1'a.
'!koo [7n7 t['oh7 yii[chozhn1'a.
'!koo '1ndeey4gos88n1'a, t['oh yiy37.


32. The Apache and the Comanche
Sam Kenoi

(32.1)
Naadaabaan1'a.
T['44'go bei[kaan1'a.
Goz33y4go n11daa'neesndiln1'a.
Cha0[h44lgo, k -- deedaa'deesj4n1'a.
K -- naaheest3n1'a.
T['44'go, gah naadaistsee7 bich'77' hadaayind77[go naaheest3n1'a.

(32.2)
D77 n11'neesndil7 '1sh9 binde'sh9 Gom1]ch77 bich'88daah7d==sn1'a.
Gom1]ch77 bi'inda'n1'a.

(32.3)
N1go d77 gah7 bighe' ha'jind77[n1'a.
D77 bich'77'7 haj00jaan1'a.
'!7 koy1 yaan1j7] ndiln1'a.
'!] gom1]ch77 y1nant'1] d1s7bindii7 beejiisndiln1'a.

(32.4)
N1go 'oodlon1'a.
N1go k7, daa'shdiists'3n1'a.
Bich'3'i[ashdeeskan1'a.
!koo doodaag0laadan1'a


33. The False Shaman
Sam Kenoi

(33.1)
Naadaajibaan1'a.
T['44'go kei[kaan1'a.
N4daaji[dzin1'a.

(33.2)
"{1nd1 bi[k4g0z8 h1l7] nah1naa[t[o. Daagoot'47 nah1bi[k4gooz88."

'!koo [i' jinnd47:
"'!d7n1 bi[k4g0z8."
daago[jindin1'a.

(33.3)
'!koo '17 jinnd47 dooh1jit'9dan1'a.
Ndah d1'i[k4 '1gh1daago[jindin1'a.

(33.4)
'!koo:
"'!h2h! Nah7 h1daat'9. '&y22, '1ghash9 'i'00'3n7 biyaay1 'aandahy1, [9 [ik'aa7 d1s7dij17, [9gh44[ nzh0n7 k'idasah'aago, ch'ide nzh0n7 b4haht['0go, t['00[ nzh0n7 b4haht['0go, 'i[t88 nzh0n7 sis7 k'aa7 d1bi[nn1]t'igo ghah1daht['0. !koo, d1kogo, b4gooz88."
nd4 daabi[jindin1'a.

(33.5)
N1go d1'1kaa d77k'eh k1'1gh1daaj7laan1'a.
T['44'naa'17 si'3n1'a.
Nzh=go gat'9n1'a. '1dz22ee.
nD4 bi[naajika'4 nd4 kaanaadant['an1'a.

(33.6)
N1go, k'adi, ha'jid00'3n1'a.
'It4shdidliin1'a.
Dooy1a b4goj7s8da ndah naan1ja[t[on1'a.
Ch'4jin4]gon1'a.
Koy1 [9 daheest['=n7 baaj7[ghon1'a.
'!sh9 [97 k'izh8dashdii[ghon1'a.
Go[n1dii[ghon1'a.

(33.7)
'!koo d77 nd4n7 goba'naaheest3n1'a.
')0s'ahn1'a.
"Ha'y1hee 'ija[gho g0k1dahaa[."
daajindin1'a.

(33.8)
'!koo [i' '1kaa 'idza[ghon1'a.
{9daheest['=nzh8 shdeesghaln1'a.
Gha'n1j7[ghon1'a.

(33.9)
N1go '17 nd47 '1a[jindin1'a:
"{9daheest['=nzh8 d4ghal. {97 doohaaeeda. {9bi[n1dii[ghon1'a."
nd47 daabi[jindin1'a.


34. The Woman Shaman
Sam Kenoi

(34.1)
D1'1ko' naan1jis4n1'a.
T['44'go, nn1heez3n1'a.
N4daaji[dzin1'a.
'!kogo, d1[eey1, n11daa'jineesndiln1'a.
'!kogo [i' 'isdz1n7:
"Nan[t[o. Daagot'47 ha'sh9da 'indaa nahch'88n0os44[ h1l77 k'4go]ghaa[."
daago[jindin1'a.

(34.2)
'!koo d77 n11'neesndil7 bighe'y1 naajiyeest3n1'a.
T['44'go, naaji[t[on1'a.
'I[ch'3n1jaa[ts'99[n1'a.
Naan1ja[gho[n1'a.
N11'neesndil7 bitis1 gogan7 ha'1go '1dzi['88n1'a.
D77:
"Doohash9'iy1ada; dooha'iy1ada; d77k'een, g0zh=."

jindigo n11'neesndil7 bitis1 gogan7 ha'y1go '1ji['88n1'a.

(34.3)
'Indaa sil11do7 n11'neesndil7 '1sh9 ndaaheesd==zn1'a.
D77d77:
"Dooha'y1da."
jindigo, n11'neesndil7 bitis1 dashdi[ndin7 'indaa hitisg00dz99zn1'a, golaats7]sh9 yiisi[go.
'!koo, t['44'7y22, baaha'daijiyeezhoozhn1'a.
D1k7n1 goosi[n1'a.


35.The Woman Who Had Horse Power
Duncan Belacho

(35.1)
{9 yeegondii 'isdz1].

(35.2)
Nnd4 '1ndeenaagh1 [9 yish -- .
T['00[ biisloh.
{9 bi[n1dii[gho.
Ch77no bikoogh27 '1goko bi[n[gho.
Doo'ik0]z8dago '1b7laa.
'id88go deesndih.

(35.3)
'!koo bitaa] d7] 'isdz1] [9yeedigh8] chidoos'88.
'!koo d7] 'isdz1]] gok'egotaa[ d99' yiisk3.

(35.4)
'!koo '1d7] 'isdz1]]:
"Kooghan7 naadaa'diyahndi[. '!koo daagash0."


(35.5)
'!koo '1d7] kaasit9] d1'1n1 '1kaa sit9.
'!koo '1] 'isdz1] digh8] '1goo[nd7:
"{7n7 k'e'ah'aa."


(35.6)
'!koo [7n7 k'e'j00'a.
'!koo [7n7 goch'88hii[tee.
'!koo go[ndaa.
Gok1sh9 yi[ndaa.
B7ch97 yeen1goya[t44[.
Go[ndaa.

(35.7)
'!koo {7n7 digh8] gon1ya.
'!koo ha'ii'1h4 '1sh9 goch'88n]y1.
'!sh9 nandi'1sh9, '1sh9 sh1'ii'aash9, goch'88n]y1.
'!sh9, n1hakos7 biyaash9 goch'88n]y1.
'!koo '1ndee goch'3'oo[gho.

(35.8)
'!koo n1shdiidz1, d7] 'isdz1]] bik'ehgo.


36. A Girl is Lost
Duncan Belatchu

(36.1)
'I[k'id3, n0oz44[go, 'it'4ek4 ha'00t['is.
'!koo nn1heez3.
'!koo d7] 'it'4ek4] h1daajint1.
T'0on1daashn[t9da.

(36.2)
'!koo jil3go naadaaj7[kaa.
Go[gay1 d1dits8da '4diny1 'oo[ghon1'a.
'!kaa bik4k'eh.
'!kaa, h7[ghoy1, naand4h4n1'a.
D1'1gh1t'4ndah, t'0on1daashn[t9da.

(36.3)
'!sh9, ndii'i[k'1odla' '1zh8 'oo[ghon1'a.
'!koo '1ee naand4h4n1'a.
'!sh9, n1j7k1.

(36.4)
'!koo nd4digh8] k1hik44'gotaa[.
'!koo d7] nnd4] '1goo[nd7:
"Doo[a'n1hadl1h1t'4da."
goo[ndi.
'!koo t'0o[a'n1dz1da.


37. The Girl and the Water Spirit
Duncan Belatchu


(37.1)
'It'4ek4 t0 h1'00y1n1'a.
T0ee ]y1n1'a.
T0zis7 t0yeehaideesb8n1'a.
'!koo 'iy1ahee t1b00t9n1'a.


(37.2)
'!koo ch'4h1daajint1.
'!koo bich'in4], hichago, t0y1 naagh1n1'a.


(37.3)
'!koo 'it'4ek4] t1ghe'sh9 goch'88ha0y1n1'a.
'!koo nd4[i' biyeeshxash9 siz9n1'a.
'!koo 'it'4ek4] '1goo[nd7n1'a:
"N00d1, shich'in4.Doonchada.Shitaa] shim1] g0[ndi.Hiisk3go dz22n1nahk1."
goo[nd7n1'a.


(37.4)
'!koo, hiisk3go, '1ee n1j7kan1'a.
'!koo, t1ghe'sh9, goch'88han11n0odz1n1'a.
'!sh9 nd4d0 biyeeshxash9 ha0y1n1'a.


(37.5)
'!koo:
"Shi[g0zh=.nDenz0n7 bi[gonsh[9. '!7bee, doonahaan0oshdza'1t'4da. D1'1gh1t'4ndah, d1d77 dzi[7 bind1d4ee gona[9. '!koo nahijonshnd4. Ha'go chind1h00gh3go, b88 nahanshtee. Doo'iy1adanah0l1h1t'4da. '&y22, k'adi n1hahk1. Doonatan1oshdza'1t'4da ndah na[gosh[9 h1t'4."



38. The Old Woman's Grandson
Duncan Belatchu

(38.1)
'I[k'id3, ndi'1goj7laa7 '1h11n4d3, s3n1'a] bich0n1'a]
'icheeshk4n1'a] d1'1ko yi[naa'aashn1'a.
'!koo k8sijaan1'a.
'!ee yi[]'11zhn1'a.
'It4jisiin4n1'a.

(38.2)
'!koo d7] s3] kin7 'ighe'y1 'oo[ghon1'a.
'!kaa 'indaa y1t1'di['ee[n1'a.
Naakizh11l7 hiyaa[b88[n1'a, [i' j9go.
Naakizh11l7 n1y7]'3n1'a.

(38.3)
'!koo bich0] yaay7]'3n1'a.
"K8y1 ]nd1. B1] naah7[ndii."
yii[ndin1'a.

(38.4)
'!koo '1kaa 'oo[ghon1'a.
Ch9'b1yah1 '1ho[ghon1'a.
Dooh1] '1'sid1dan1'a.
'!koo k4jaabiz33y47 dz22sh9 sit9n1'a.
'!bii[nd7n1'a:
"Naash7[ndii."
k4jaa7 bii[ndin1'a.

(38.5)
'!koo 'indaa] 'indaa] baanaa'indii] n1[ghon1'a.
'!koo:
"D77 k4jaa7 naanaahishndii."
yii[ndin1'a.

(38.6)
'!koo naakizh11l7 yaay7]'3n1'a.
'!koo bay7][t9n1'a.
Koogh2y1 bich0] yaan1y7][t9n1'a.
'!koo bich0] '1biind7n1'a:
"'B1] naah7[ndii,' n[dishnd7n."


(38.7)
'!sh9, hiisk3go, '1] s3] 'indaa y1t1n11di['ee[n1'a.
'!koo naakizh11l7 n1y7]'3n1'a.
Bich0] yaan11y7]'3n1'a.
"B1] naahi[ndii."
n11bii[nd7n1'a.

(38.8)
'!koo 'icheeshk4] cj9'b1yah1 'in11n0o[ghon1'a.
K4jaabiz337:
"N11naash7[ndii."
bii[nd7n1'a.
N11naayeesndiin1'a.

(38.9)
'!koo:
"K'adi k8'7zis7 bighee'y1 [a'] 'indaazh77go] bich'88] nd1."
ii[nd7n1'a.

(38.10)
'!koo '1] 'icheeshk4] 'indaazh77go] ya]y1n1'a.
'!koo '1yii[nd7n1'a:
"'Iy1ada n[nzh=7 naaha'oot'88n1'a? '!77 naan1nsh'88. Gostsah naada'si'37 sha]'aa."
'icheeshk4] ndin1'a.

(38.11)
'!koo d7] 'indaa]:
"Doo'iy1ashi[nzh=7shaaha'oot'88da."
ndin1'a.

(38.12)
'!koo d7] 'icheeshk4]:
"'Iy1ada naaha'oot'887 '1t'4?"
'icheeshk4] ndin1'a.

(38.13)
'!koo '1d7] 'indaa] '1nd7n1'a:
"I[k'id3, 'icheeshk4 nzh=] shaaha'00t['izh; d1'1gh1t'4ndah '1] dooshaan00[tee'1t'4da."
'1d7] 'indaa] ndin1'a.

(38.14)
'!koo 'icheeshk4]:
"D77k'eh1 naan1nshtee."
ndin1'a.

(38.15)
'!koo 'indaa]:
"B44so [3go nanshj11sh. '!koo shaan1][tee."
ndin1'a.

(38.16)
'!koo 'icheeshk4]:
"Gostsah7 d1'17n1 sha]'aa. '!koo naan1nshtee."
ndin1'a.

(38.17)
'!koo d7] 'indaa]:
"Gostsah7 dooda0l1'1t'4da? b44so7 [3go nanshj11sh. Akoo shaan1n[tee."


(38.18)
'!koo 'icheeshk4]:
"Gostsah7 sha]'aa."
ndin1'a.

(38.19)
'!koo gostsa7 baaj7]'3n1'a.
'!koo gostsah7 n1y7]'3n1'a.
'!koo k4jaa7 '1bii[nd7n1'a:
"'Aa7 gostsah7 t['44'go ]teego ntsiigh1h1 n]'aa. '!koo: 'K8nzh0n7 bighe'y1 s7t9go ch'7n0oshdz7. '1koo shich0]d0 '1ndeenaagh1go ch'7n0odz7.' gostsah7 bii[]nd7. '!koo d1'1gh1nd1."
bii[ndin1'a.
K4jaabiz337 '1bii[nd7.

(38.20)
'!koo '1d7] 'icheeshk4]:
"'!dz22ee k88'7zis7 bighe'ee nd4zh77go] biy1ch'ee'] bi[sisjoolgo ch'7n0oshdz7."
ndin1'a.

(38.21)
'!koo nd4zh77go] biy1ch'ee'] yi[sijoolgo ch'7n1j7n1'a.
Gostsah7 d1ha'y1 '1i[ndiy1 '1goyand77[n1'a.
"Zh77shgogo ch'7n0oshdz7."
ndin1'a.
'!koo d1'agh1dzaan1'a.

(38.22)
'Akoo d7] 'it'4ek4] y4goos88n1'a, gostsah7.
'!koo d7] nd4] 'ii[haazn1'a.
'!koo d7] 'it'3ek4] gostsah7 hay00'3n1'a.
'!koo b7go bitsiigh1h1 ny7]'3n1'a.
'!koo 'it'4ek4] '1ndin1'a:
"T0h7ga'7 bighe'y1 ndiibiz337 dasi'88y1 ch'in0oshdz7."
ndin1'a.
'!koo d1'1gh1dzaan1'a.

(38.23)
'!koo d7] 'icheeshk4] gostsah baaha'oo[t-n1'a.
'!koo '1d7] nnd4zh77go] b4goos88n1'a.
'!koo:
"Gostsah7'a?"
bii[nd7n1'a.

(38.24)
'Icheeshk4]:
"Shaaha'oo[t-."
nd7n1'a.

(38.25)
'!koo:
"D99' hiisk3zh8 gotsah7 n1n'aa."

bii[ndin1'a.
"T'0on1n'3dago, '1] ]tee b4shts'aa7 bighe'y1. H7y22 d99' hi[kaazh8 gostsah7 h1]t1. N1n'3go, doodaanish[1da."
'icheeshk4] bi[jindin1'a.

(38.26)
'!koo k4jaabiz33y47 d1'i[k'eh:
"Gostsah7 h1dahaa[."
yii[ndin1'a.

(38.27)
'!koo k4jaabiz33y47 d1'i[k'eh ndibik1ee 'indaa daag0l7n7 d77k'een 'i[ha'oo[ghon1'a.
Ndah t'0on1in'3dan'1'a.

(38.28)
'!koo d1[ee'4 hiisk3n1'a.
'!koo d7] nd4] b4shts'aantsaa7 'ighe'sh9 siz9n1'a.
Bikee7 t1gheezh8 daheesht['=n1'a.
'!koo t0 hayi[t'oon1'a.
'!koo, doohayi[t'oodago, t0bii[h4.

(38.29)
'!koo k4jaabiz33y47:
"Nch0 baan1naht'aash.B1] nah1'1gol1. '!koo gostsah7 h1n11dahgaa[."
d7] nd4] ndin1'a.

(38.30)
'!koo k4jaa7 gostsah7 h1yint1go d99' hisk3n1'a.

(38.31)
'!koo t0h7ga'7 t1b22y1, Ch9'nsht[od4 sil11do sijaan1'a.
'!kaa k4jaa7 gostsah7 y4'iji[kin1'a.

(38.32)
'!koo [i' '1ndin1'a:
"'!kaa nd1s4y1, dooha'd3k8dan7, '1kaa [i' k8 nzh0n7 si'3."
[a'] ndin1'a.

(38.33)
'!koo Ch9'nsht[od4 y1nant1]:
"Sil11do shaa']nd77[. Bi[hanannshk1."
yii[ndin1'a.

(38.34)
'!koo baa'] ndiln1'a.
'!koo k8 nzh0n7 si'37 bin1jiist'in1'a.
'!koo L00'sts' -- s4 sil11do7 bijoosndeen1'a.
'!d7] 'it'4ek4] bi[dahdeest['=n1'a.
'!koo Ch9'ist[od4 L00'sts -- s4 sil11do ch'4d4goda '1daand1n1'a.
'!koo daan1d4]tan7 gh1'ii'1]y1 ch'4dahigh1k1n1'a.

(38.35)
'!koo G0oshzhin4 baah7kan1'a.
G0oshzhin4 daan1d4]tan gh1'ii'1]y1 'igh1j7]zhoozhn1'a.
'!koo '1ndee daan1d4]tan ghah11'17laan1'a.

(38.36)
'!koo 'it'4ek4] '1kaa 'i[hoshn1'a.
'!koo, ts4'isk'eh bit['1hy1, bik1y1da, d77k'een L00'sts' -- s47 G0oshzhin47yi[ naan1daajizjoshn1'a, gostsah7 b7k1.

(38.37)
'!koo L00'sts' -- s4 [i' '1nd7n1'a.:
"Ch77l7 shaanah'aa h00k'37."


(38.38)
'!koo bitsee7 y4ideeshiizhn1'a.
Gondiiy1 y4isl1n1'a.
'!koo '4ton4 jiisl9n1'a.
'!koo gostsah7 goghe'sh9 hahaatan1'a.
'!koo kaahan1j7t'3n1'a.

(38.39)
'!koo k4jaa7 gostsah7 yi['i[adeest'11zhn1'a.
Gogostsah7 n1y7]'3n1'a.
'!d7] nd4zh77go] baan1j7]'3n1'a.
'!koo gok'en1'00'an1'a.
K1t'4go, 'isdaj00y1n1'a.


39. Old Apache Customs
Lawrence Mithlo

(39.1)
'I[k'id3, inndaa7 'it'ago h2h4 [3 daolaah1t'4dad3,
nD47 'i['ango '1daahoogh47 d77k'eh joogobago daahind1n1'a.
'&y22da k'adi, Chidik11go hoogh47 '1sht'9.
Shinnd47, bi[nnd4nsh[97, d1s7d1'1t'4go 'i[k'id3 daahind1n1'a7 baana[daagoshndi.

(39.2)
Daanahits0y47 d1[eezh7ighe'y1 daahind1n1'a.
D1t['ohn1 beekoogh2sh9 d1'1daa'7laa.
T['oh b4goos'eely1 naasj4.
Ch'ide y1'4d8.
Beekooghan7 y1'4d8.
Dooha'sh9 [a'j0l1h1t'4da.
'Iban '1daat'47 got['aazh8 k'4daadeesdizn1'a.
Naago[t8go, t07 gok'izh8 nkeedanl9.
Zas naa[t8go, zas7 gok1zh8 naadaa[t8.
Hago, d1k -- n1 daagoch'ide.

(39.3)
'!d3, d1k'aan1.
nD4 bik'a' k'aast'3.
'!7 k'aa7 bil1tahee ts47 hiisk'aashgo k'1daas'3.
Daagok'a' d1'17bee, naagojin[dzoo.
D1'17bee, b88, n1a'ts7li, d1haad7 daajiy37, beenaadaaji[tsee.

(39.4)
Ts4beeshdi[t['9d47 'i[d= 'ijoondeen1'a.
Ts4ghe'si'37 'i[d= 'ijoondeen1'a.
'&l33hd47 d1dits87 d1s7nt['iz7 'indaa beedaaj00shiizhn1'a.

(39.5)
K'adi d77d77 d1'1koh4go nD4 bik'a'n1'a.
'Indaana[97 goost1]di[ta[7 hah'11lgo d77k'ehny1 nD4d1[eendasijaa7 beenaa['a'1[1d3.
'!go[dishnd7:
"Naa['a'1naha[aa7 nah7 Chidik11go hong47 doobaay1ndz8da. Han k'aa nah1'1g0laan1'a] '1]1 yaay1]z8h1l7. '!koo, d77j9. 'indaana[97 '7[t9 'i['ango daadi[ta[7 ts8n7ntsaaz7 b44shnt['iz7 d1'17da d77k'eh gh1daaniid1go nah1'1j7laa. '!koo, nah7 Chidik11go hong47, k'aa nah1'1j7laan7 'it'ago biyeeshxahy1 doo[i'nah1'1n11j7dlaada."


(39.6)
G0gh4go nD4 g0l9n1'a.
D77k'eh7 y1'4d8n1'a.
B44sh y1'4d8n1'a.
Bee'itsee[ntsaa7 y1'4d8n1'a.
Bee'itsee[biz33y47 y1'4d8n1'a.
D1ts4deend7n1 gobeedaa'itsee[n1'a.
D1ts4deend7n1 daagob4zhen1'a.
B88da jiya[h44[go, ts47bee ]daaji['ahn1'a.
Ts47 biyeeshxahy1, b44shd1ha'deend77 g0l9n1'a.
'!7 goghoo7n1'a.
'!7 'its88 beedaaji[gha[n1'a.

(39.7)
D77d77 d1'1koh4go nD4 bib4zhe g0l9n1'a.
'!7 nah7 doobaay1ndz8da.
H1] '1gh1t'4go nah1ng0]h0]'3n1'ah1l7] '1]1 yaodlodan1'ah1l7.

(39.8)
'I[k'id3, d1k -- da y1'4d8n1'a.
Dits8 naaki [i' niiy1 sit3go [i' bik1sh9 '00'1go baa'n1daa'shdi[hisgo beek -- han1daaji'1n1'a.
Dits8 '1[ts' -- s4go daajiyaak'ash7 d1'17 'its88sb44zh7 beehadaajind77[n1'a.
'Its887 ts7ghe'y1 ji[t'eesgo 'i[d= d1'17bee n1b4'ijiya[tsin1'a.
Dits8 d1ha'1'1[ts -- s47 bighe' hadaa'jich'iish7 d1'17 gobee'n[nd4d7n1'a.
Dits8ntsaaz7 'idaas'17 nansh9go dits8dijool7 baadahnaas'37 bighe' hadaa'ji[ndi7 d1'17 daago'ide'n1'a.
'Ika[7 'i[d= daago'ide'n1'a.
D1k7 gost['ish 'isaa '1daajila7 beedaa'ji[b44zhn1'a.

(39.9)
Gah4e y1'4d8n1'a.
'!d3, 'ik'ane7da, go[k22de7da, bih00le7da, d77d77 d77k'eh, y1'4d8n1'a.
K'adi, d1'1t'4go nahid1] g0l97 beennd1'1d37 baan11goshndi.
D77d77:
  • 'Inaada,

  • goshk'an,

  • nshch'9,

  • 'ighe'4[tsoi,

  • go[ch7de,

  • ch7[ch8,

  • hoshjish0h4,

  • nd1azhin,

  • t['ahtso,

  • t['ohgah4e,

  • 'inaad33',

  • dzi[daisk1n4,

  • niigoy1h4,

  • gahbind1a,

  • naast1n4,

  • han00san,

  • 'iigaa'e,

  • dz4,

  • mad11ya,

  • go[ndiihi,

  • 'in1sht['izhee,

  • tsi[nd11'[tsoi bito'7,

  • ts4[kanee,

  • digod4 'it'22,

  • deek'osh4 dach'iizh4,

  • di[ta[4,

  • di[ta[4tso,

  • n1a'ts7li,

  • b88,

  • jilaah4,

  • y00[nd1h4,

  • dzi[1taazhe,

  • tsinaasdo'4,

  • d1[d1n4,

  • ts'ijishgahe,

  • ch77shgagee,

  • di[t'oshe,

  • tsiidee,

  • l00'stso,

  • dl=7,

  • gah,

  • g00chi d1'1kodey17,

  • t4j0[gay4,

  • tsandeez4,

  • [9,

  • n1a'ts7lidi[hi[7,

  • dib4h4

  • d1'1kodey17,

  • ts'istee[.


'!d77d77 d77k'eh nahid1].
'!7 nah7 doobaay1ndz8da.
D1'1gh1t'4go, nahid1] nah1'1j7laan1'a.
Jooba'4nd4[37 yee'isdah00ka.

(39.10)
'!d3 'i[k'id3, joogobago daajind1n1'a.
Ndah nD47 'isdz33y07 biche'shk4ne g0zh=go yaahihnd7n1'a.
Biche'shk4ne7 nd4daahalee[ ndah, keek6y07 'isdz1]daahalee[ ndah, d77k'eh bik'ehnaakan1'a.

(39.11)
"Shishke'4, doo'j0dz8da. Doh1] k'esh7ndiida. Doh1] bich'88l0jigoda. Doh1] baajadloda. Dohy1abaaj0'88lee'1t'4da] goshins9. Y00s] T0b1jiishchin4] bich88'it4dahdlii. '!] d1'gob7[k'eh gok'ehgodaannd1. Niigosj1]7 y17 '1goi['9."
daayii[nd7n1'a."

(39.12)
Jeek6y07, 'it['1y07 naadin 'anshdl11nsh9 nd1s1 been1daa'nat'99[ ndah, bitaa7 bima7 g0zh=go daa'y4[ts'3n1'a.
'Indaana[97, d1kogo, d77d77 'i[k'id3 nd4 doo'ik0]z8da7 g0l9 ndah, d1'1t'4go koogh2 g0t==y47 goos'37 bighe'y1 d1'1t'4go g0zh=go biche'shk4ne yaahihnd77, nah7 doob4gonas8da.
Dangh47, chind17, gok'az7, goosdo7, jooba7, d77k'eh gonii][t'4 ndah, Y00s] T0b1jiishchin4] goche'shk4ne7 beebich'88y1ji[ti.
Bikoogh27 baajoogob11y44go naagoos'3 ndah, bighe'sh9 saanzh0n7 h7nd7nzh0n7 yeey1daa[ti.
Yeenaats4kees.
Yee'aahihnd7n1'a.
'!d77d77 d77k'eh d11nd7.
D1l00'stso t4j0[gay4 daahii[gha[ na[dishnd77 d1s7'1gh1t'4go d11nd7.


40. Songs of the Girls' Puberty Ceremony
David Fatty

(40.1)
K'eeshch7 sahde '1j7laa,
Ch7 sahde '1j7laa,
Dleesh7 sahde '1j7laa,
J7gonaa'17 bit['0le sahde '1j7laa,
Bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
B7k1'1ji['88.

(40.2)
K'eeshch77 yeenidleesh,
Bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
Ch77 yeenich7,
Bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
Dleesh7 yeenidleesh,
Bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.3)
J7gonaa'17 t1d7d7] yi[dahda[ndi,
J7gonaa'17 bit['0le yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1sh9; ndiibik'izh8 nk4]y1,
Goch'88]y1.
Ch77 yeegoch7,
Dleesh7 yeegodleesh,
'Is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.4)
J7gonaa'17 bit['0le yi[dahda[ndi;
J7gonaa'17, sh1 no0y1,
nDiibik'izh8 no0y1,
Goch'88]y1.
Ch77 yeegoch7,
'Is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
Dleesh7 yeegodleesh,
'Is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.5)
J7gonaa'17 bit['0le, sh1 no0y1;
Sh1i[dahda[ndi;
Dz22ee, Gok'eehiiy1,
Goch'88]y1,
God1]y1.
D77d77 ch77, bik'ehg0zh=,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh=.
Dleesh7 yeegodleesh,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
Yenkee[t['ah.

(40.6)
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahd1]y1,
'!h00y1.
Ch77, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7,
Yeenidleesh,
J7gonaa'17 nts'7s7 bini00y1.

(40.7)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
God1]y1,
'!h00y1.
Ch77, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Yeenich7,
Bik'ehg0zh0n7, Ts'is'ahnaagh17!
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Yeenich7;
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Yeenidleesh,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.8)
Ha'00'1n7 biyaash9,
'Isdz1n1dleesh4, hik1 bih1d7d7] beejag11[d3,
'Isdz1n1dleesh4 yaabi[g0zh=,
Yaa'i[4]z8.
Nandi'1 biyaash9,
J7gonaa'17, bich'7l1dai beejag11[;
Is'ahnaagh17!
D77d77bee, g0zh=.
'I'00'1n7 biyaash9,
Di[k -- d4 bih1d7d7] go[n1s44[go, g0zh=;
Is'ahnaagh17!
Beeneejigh1go, g0zh=.
N1h1kos biyaash9,
'Isdz1n1dleesh4 '1] bik'is];
D77d77 beejag11[go, g0zh=.
Goch'88n4['9,
Baago['aand7,
Baa'i[4j7nz8.

(40.9)
Ch77 b1gojitaa[,
Ch77 beejich7,
K'eeshch7 beejich7,
Dleesh7 beejidleesh,
Yees3hidlaa.
'!7b7k1, j7gonaa'17 bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yenkee[t['ah.
'!7 ch7, k'eshch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17!
Yenkee[t['ah.
J7gonaa'17, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Ch77, ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Yeenich7.
J7gonaa'17, ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Ch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Ch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
'!7 yeenidleesh,
K'eshch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17!
Ch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,

(40.10)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahk'ehiiy1,
Nahch'88]y1,
Na['1h00y1.
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7,
Yeenidleesh,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.11)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahk'eehiiy1,
Naha]y1,
Na['1h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7,
Yeenidleesh,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
J7gonaa'17, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Yeenich7.
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Yeenidleesh.

(40.12)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahk'eehiiy1,
Nahch'88]y1,
'!h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7.
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenidleesh.

(40.13)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
D77 sh1 no0y1,
Gok'eehiiy1,
Goch'88]y1,
Go['1h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7.
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7.
Yeenidleesh,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(40.14)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahk'eehiiy1,
Naha]y1,
'!h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7,
Yeenidleesh.

(40.15)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi;
Sh1 no0y1,
Nahk'eehiiy1,
Nahch'88]y1,
'!h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7,
Yeenidleesh.
J7gonaa'17, bik'ehg0zh0n7.

(40.16)
J7gonaa'17, sh1 bit['0le, yi[dahda[ndi,
Bik'ehg0zh0n7,
Yi[dahda[ndi,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
Yeenahch'88deey1,
Nahd1]y1,
'!h00y1.
Ch7, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenich7.
Dleesh, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17!
Yeenidleesh.
nDii shi[han1y0[,
nDii bee'1shdeeyaa.
Gok4t['1h, bik'ehg0zh0n7,
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.
D77k'eh, ts'7s7 'i[ee[t'4go sh1'17laa.


41. Prayer When Building the Ceremonial Tipi
David Fatty

(41.1)
nDii '1goj7laad3,
Jo'o[ d99' t'22n1b33z4.
Jo'o[7 d99'gos9 sh1'i[eeshndzigo,
'!koon1 '11nsh1.
T'22n1b11z4 d99go 'i[eeshndzigon1,
'!1nsh1.

(41.2)
'Isdz1n1dleesh4 ndiibik1zh8 d77j9, b7ndii goosl9.
Bizaa goosl9.
Bits'7s gosl9.
Big1le goosl9.

(41.3)
D99go [e'naahind17,
Ha'00'1n7 bich'88sh9 nkeen'17, biyaa, g0zh=.
nDiibik1 nd4 d77k'eh beebiyaag0zh=.
Nandi'17 biyaash9 nkeen'17, biyaa, g0zh=.
nDiibik1 nd4 gob1'1ji['88.
'I'00'1n7 biyaash9 nkeen'17, biyaa, g0zh=.
nD4 gob1'1ji['88.
N1hakos7 bich'88sh9 nkeen'17, biyaa, g0zh=.
nDiibik1 nd4 gob1'1ji['88.

(41.4)
Ha'00'3sh9, koy1 '1'7tin.
S3gish tsiiba' dz22ee beekoogh2.
'!7d1'tinee, j7gonaa'17 bit['0le d99goy1 beech'4'7tin.
Ts'is'ahnaagh17! Bik'ehg0zh0n7.

(41.5)
'Isdz1n1dleesh4] ndiibik1zh8, b7ndii goosl9.
D77d77 yeehan1yo[7,
D77 bits'7s7,
D77 big1le7.
D1nah7k'eh '17 beenahig1le.
Dood1[ee'4 j9 g0zh= b7k1 '1]ndida!
D77d77 ndii7 d1nheest'07 '1zh8,
Y17 d1nheest'07 '1zh8,
D1dz22een1 digh8 n1'godzii.
'![chin4ne'1t'4y0 d77k'eh b1nah7ndii.

(41.6)
'Isdz1n1dleesh4, d77'1gh1n4][t'47 ndiibik1ee y1adant==y4'1t'47 doobich'88naheen1ghi[da!
'Isdz1n1dleesh4, d1nah7k'eh nch'3sh9 nnd4dl9.
'&y22 k1t'4go, nahaa'0nk3 ndiibik1ee y1dasi'37 bigizhee ndiit1d7d7]7.
Dooha'y1go'1t'4da.
'It'abighe'gondl9.


42. Songs of the Mountain Spirit Ceremony
David Fatty

(42.1)
Ha'00'37 biyaazh8,
G3h4ntsodat['izh] nahch'88deey1,
Chee[k4nant'1].
Nandi'1zh8,
G3h4ntso[itso] nahch'88deey1,
Chee[k4nant'1] nahch'88deey1,
Chee[k4digh8] nahch'88deey1.
'I'00'3 biyaazh8,
G3h4ntso[iga] chee[k4nant'1], nahch'88deey1,
Chee[k4digh8] nahch'88deey1.
N1h1kos7 biyaazh8,
G3h4ntsodi[hi[], chee[k4nant'1], nahch'88deey1,
Chee[k4digh8] nahch'88deey1.
K -- gh44sh di[hi[] yeebigh2,
Chee[k4nant'1] nahch'88deey1,
nDiibik1zh8, dat['izhe bee'i[n1gazi beedigh8deest'3,
Nahch'88deey1.

(42.2)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
nDiibits'7l1dai shi[naan1n1s44[,
Dz22sh9, shighine goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1] chee[k4digh8,
Naagh1nzh=7 nah1h1y1[ti,
Dz22sh9, shighine n00dl9.
'I'00'3zh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8n4,
D77b22, shighine goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
D99zh8 shighine han1doo[t'i.

(42.3)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Y1l1takoogh2zh8,
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
Bid1n77y1.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'osl1tabigh2zh8,
Bid1n77y1,
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8]
'I'00'3zh8, G3h4ntso[iga],
K'os[iga'4 yeebikoogh2zh8,
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
Bid1n77y1.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[ yeebikoogh2zh8,
Bid1n77y1,
Chee[k4nant'1],
Beehid1n77y1n1'a.

(42.4)
Ha'00'3 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Go[digh8deest'3,
Chee[k4nant'1],
nDiibik1zh8 d99sh8, beeg0zh= goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
D99gosh9,
Chee[k4nant'1],
nDiibik1zh8 d99sh8, beeg0zh= goosl9.
'I'00'3 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
D99zh8, na[digh8deest'3,
Chee[k4nant'1],
nDiibik1zh8 d99sh8, beeg0zh= goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
D99goy1, beedigh8deest'3,
Niigosdz1] bik1zh8, beeg0zh= goosl9.

(42.5)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
D99gosh9, baashi['aand7,
Shighine goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
D99gosh9, baashi['aand7,
Baashigh8goosl9.
'I'00'3 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
D99gosh9, shaabi['aand7, baashi['aand7,
Shigh8 goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Chee[k4nant'1], chee[k4digh8,
Shaabi['aand7go, baashi['aand7go,
Baashigh8goosl9.

(42.6)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 yeebits'7s g00k3 y1'i[nd7zh8,
Baashigh8goosl9;
Shaago['aand7go,
Niigosdz1] bik1zh8 shigh8goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yeebigh2,
Yeebits'is g00k3,
Yeesizaa'di'1,
'!sh9 niigosdz1] bik1zh8 shi[digh8deest'3.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Y1'i[nd7zh8 k'os[iga7 'i[n0ozi,
Shaabi['aand7go,
Niigosdz1] bik1zh8 shi[digh8;
'!sh9 baashigh8goosl9,
Baashi['aand7.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Shaabi['aand7go,
Shigh8goosl9;
Digh8 shizaa'di'1,
Baashi['aand7,
Baashigh8goosl9.

(42.7)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4digh8n4, chee[k4nant'1],
Y1l1takoogh2,
Dat[ izhe bee'i[n1gazi,
'!zh8 shi[digh8deest'3;
Baashi['aand7go, baago['aand7;
G3h4 bik4leezh [itso7 beebideel1ta,
Bee'i[ch'3yeet'9.
Nandi'17 biyaazh8,
K'os[itso7 beel1takoogh2,
G3h4ntso[itso];
K'os[itso'4 shi[h1nyaan1s44[,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8deest'2.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K'os[iga7 yeebigh2,
Dat[ izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8deest'3;
Baashi['aand7go, baago['aand7;
'!sh9 nd4 goos[9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 yeebigh2,
K -- gh44sh di[hi[7 bits'is,
Dat[ izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8deest'3;
Shaago['aand7go, shi['aand7.

(42.8)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izhe y1l1takoogh2,
Dat['izhe 'i[n0ozi,
Shi[digh8'1i['9;
Shaago[aand7go, baashi['aand7go,
Baashigh8goosl9.
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 yeebits'7s g00k3;
Y1l1takoogh2sh7,
Dat['izhe 'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Shigh8ne han1doo[t'i.
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 yeebits'7s g00k3;
Y1l1takoogh2sh9,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashil'aand7,
Baashigh8han1doo[t'i.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe 'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashigh8negoosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 k'osl1takoogh2:
G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe 'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Shigh8ne gosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashil'aand7,
Baashigh8goosl9go godeey1.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K -- gh44sh [iga7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi;
Chee[k4nant'1, chee[k4digh8,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashigh8goosl9.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K -- gh44sh [iga7 yeebits'7s g00k3,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3;
Chee[k4digh8, chee[k4nant'1],
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashigh8negoosl9.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K -- gh44sh [iga7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3;
Chee[k4nant'1, chee[k4digh8,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashigh8negoosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1,
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashighinegoosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest3;
Shaago['aand7,
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1,
Baashi['aand7,
Baashigh8negoosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh yeebits'7s g00k3,
Dat['izhe bee'i[n1gazi,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1,
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashigh8goosl9.

(42.9)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izhe yeebits'7s g00k3;
Y1l1takoogh2,
Na[digh8'1i['9,
Beedigh8'1i['9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'osl1takoogh2,
Na[digh8'17['9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'osl1takoogh2,
Shi[digh8'1i['9;
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Shigh8 goosl9.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K -- gh44sh [iga7 yeebits'7s g00k3;
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Shi[digh8'1i['9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 yeebits'7s g00k3,
Shi[digh8'1i['9;
Chee[k4nant'1, chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.

(42.10)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izhe yeebits'7s g00k3,
Yeets'aanaat'88;
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Ng0zh7, shig0zh7,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
'I'00'37 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Nig0zh7, shig0zh7,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Nig0zh7, shig0zh7,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.

(42.11)
Ha'00'3zh8
Shi[digh8,
Beeshi['aand7,
Baashigh8negoosl9.
Ha'00'3zh8
Shi[digh8deest'3,
Beeshi['aand7,
Baago[''aand7,
Baashighinegoosl9.
Nandi'17 biyaazh8, k -- gh44sh [itso7,
Shi[digh8'1i['9;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7,
Beeshi['aand7,
D99goy1 shi[han1daast'i.
Nandi'17 biyaazh8, k -- gh44sh [itso7,
Shi[digh8'1yaa;
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
D99goy1 shighine han00[t'i.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Shi[digh8'1i['9,
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K'os[igay4 yeeshi[dgh8'1i['9,
Yeeshi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
D99goy1 shi[ghine han00[t'i.
N1h1kos7 biyaazh8,
Shi[digh8'1i['9;
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Beeshighine han00[t'i.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Shi[digh8'1i['9,
Shi[digh8deest'3,
Shaago['aand7, shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashighine han1daast'i.

(42.12)
Ha'00'1n7 biyaazh8, k'osdat['izh7 yaan'1,
'!sh9, k'osdat['izh7 yeebigh2;
Ha'00'1n7 biyaazh8, k'osdat['izh7 yaan'1,
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
K'osdat['izh7 yaan'1.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yaan'1.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K'os[itso7 yaan'1.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1, chee[k4dighin4,
K'os[iga7 yaan'1.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'os[iga7 yaan'1.
N1h1kos7 biyaazh8 k'osdi[hi[7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1, chee[k4dighin4.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'osdi[hi[7 yaan'1.

(42.13)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
K -- gh44sh [itso7 yeebits'7s g00k3,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'os[itso7 yaan'1.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'os[iga7 yaan'1.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K'os[iga7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'os[iga7 yaan'1.
N1h1kos7 biyaazh8 k'osdi[hi[7 G3h4ntsodi[hi[] yeebigh2.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
K'osdi[hi[7 yaan'1.

(42.14)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4n baashigh8goosl9;
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Baashigh8goosl9;
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Baashigh8goosl9.
D99goy1 shigh8ne han1doo[t'i,
Baashigh8goosl9.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9,
Baashigh8ne han1doo[t'i.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8ne han1doo[t'i.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8ne han1doo[t'i.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K'os[iga7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9,
Baashigh8ne han1doo[t'i.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
K'os[iga7 yeebigh2,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9,
Baashigh8ne han1doo[t'i.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 yeebits'7s g00k3,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[] yeebits'7s g00k3,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.

(42.15)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 yeebigh2,
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashigh8goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 yeebigh2,
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashigh8goosl9.

(42.16)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
'!gh1jit'9lee! G0zh=go '1jit'9lee!
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
'!gh1jit'9lee! G0zh=go '1jit'9lee!
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
G0zh=go '1jit'9lee! '!gh1jit'9lee!
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
G0zh=go '1jit'9lee! '!gh1jit'9lee!
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
'!gh1jit'9lee! G0zh=go '1jit'9lee!
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[ yeebits'7s g00k3,
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
G0zh=go '1jit'9lee!

(42.17)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Shaabi['aand7 sil9,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Baashigh8goosl9.
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4ntsodat['izh],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashigh8goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashigh8goosl9.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4ntso[itso],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashi['aand7,
Baashigh8goosl9.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Shaabi['aand7,
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Baashi['aand7, shaabi['aand7,
Baashighine goosl9.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4ntso[iga],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashighine goosl9.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashighine goosl9,
Baashighine han1doo[t'i.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4ntsodi[hi[],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashighine goosl9.


43. Prayer Before Singing Mountain Spirit Songs
David Fatty

(43.1)
G3h4ntsodat['izh],
G3h4ntso[itso],
G3h4ntso[iga],
G3h4ntsodi[hi[]:
Ha'00'3 '1zh8 koogh2,
Nandi'1 '1zh8 koogh2,
'I'00'3 '1zh8 koogh2,
N1h1kos7 '1zh8 koogh2.


44. Prayers Recited While Preparing the G3h4
David Fatty

(44.1)
Ha'00'37 biyaazh8 G3h4tsodat['izh],
K -- gh44sh dit['izh7 b4goosteel,
'!7 beekoogh2 y0ndi;
Nts'7sdighin4,
'!7 beekoogh2.
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Nihind17 nahihnd1.
K -- gh44sh [itso7 b4goosteel,
'!7 beekoogh2 '17 y0ndish9;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7.
'I'00'1n7 biyaazh8, G3h4tso[iga],
K'os[iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Nts'7s digh8.
Chee[k4nant'1, jind7n,
Chee[k4dighin4.
Shaan['aand7, naashi['aand7,

(44.2)
Ha'00'1n7 biyaazh8,
K'osdat['izh7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
'Agh1t'4go, g0zh=.
G3h4tso[itso], nandi'17 biyaazh8,
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
Shaan['aand7, naashi['aand7,
'Agh1t'4go, g0zh=.
G3h4tso[iga] 'i'00'37 biyaazh8,
K'os[iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
'Agh1t'4go, g0zh=.
G3h4tsodi[hi[] n1h1kos7 biyaazh8,
K -- gh44sh di[hi[7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
'Agh1t'4go, g0zh=.
Baa'i[4ns8,
Naashi['aand7, shaani['aand7.

(44.3)
G3h4tsodat['izh] ha'00'37 biyaazh8,
K -- gh44sh dat['izh7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
D77d77 beeg0zh=,
Baa'i[4ns8.
Nandi'17 G3h4tso[itso],
K'os[itso7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
Nandi'17 G3h4tso[itso],
K -- gh44sh [itso7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
'I'00'3zh8, G3h4tso[iga],
K -- gh44sh [iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.

(44.4)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4tsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
Nandi'1 biyaazh8 G3h4tso[itso],
K -- gh44sh [itso7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
'!gh1t'4go, baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
'I'00'1n7 biyaazh8 G3h4tso[iga],
K -- gh44sh [iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaan['aand7, naashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.

(44.5)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4tsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
Nandi'17 biyaazh8 G3h4tso[itso],
K -- gh44sh [itso7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
'I'00'1n7 biyaazh8 G3h4tso[iga],
K -- gh44sh [iga7 yeebits'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaago['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.

(44.6)
Ha'00'1n7 biyaazh8 G3h4tsodat['izh],
K -- gh44sh dat['izh7 yeebits'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
Nandi'1 biyaazh8 G3h4tso[itso],
K -- gh44sh [itso7 yeebits'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.
'I'00'3 biyaazh8 G3h4tso[iga],
K -- gh44sh [iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7.
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K -- gh44sh di[hi[7 yeebits'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Shaabi['aand7, baashi['aand7,
Baashi[g0zh=,
Baa'i[4ns8.


45. Prayers Recited After Singing G3h4 Songs
David Fatty

(45.1)
G3h4tsodat['izh],
K'osdat['izh7 beekoogh2,
K' -- gh44sh dat['izh7 bee'i[n1gazi,
'!sh9 god4nl9,
'!sh9 naagh1 beeg0zh0n7,
'!sh9 beeg0zh=7 baa'i[4ns8.

(45.2)
Nandi'1zh8 G3h4tso[itso],
K'os[itso7 beents'7s g00k3;
Chee[k4nant'1], chee[k4dighin4,
D77 naagh17 g0zh=go bee]nd1.

(45.3)
'I'00'3zh8 G3h4tso[iga],
K -- gh44sh [iga7 beents'7s g00k3;
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Nzaa7, baashi['aand7,
Shizaa7 baan['aand7.

(45.4)
N1h1kos7 biyaazh8 G3h4tsodi[hi[],
K'osdi[hi[7 beents'7s g00k3;
K1t'4go, G3h4tsodi[hi[],
Chee[k4dighin4, chee[k4nant'1],
Nzaa7, baashi['aand7,
Shizaa7 baan['aand7,
K'adi nzh=.


46. A Prayer Addressed to the Mountain Spirits
David Fatty

(46.1)
G3h4, chee[k4] nts'7s digh8.
Beenzh=go '1n1g0dl1.
Gots'7se '1deen1g0dl1.
Gog1le7 k1'1n1g0dl1.

(46.2)
Gots'ise d77k'eh been1shdoodza'.
'&y22 nn1'j7l4.
'!77 d1ha'y1 '1n[jid00ndiiy1 '1g0l1.

(46.3)
'I[k'id3, goj1de gond1a k1'1n1g0ndlaan1'a.
Jind7n
'&y22, dooha'y1kaadahgoos'3dago '1n1g0dl1.
'!7b22 '1n[dishnd7.


1. Coyote and Blue Bunting
Charles Smith

(1.1)
'!sh9 Ts4k'eeshch7h4 nd1s1 ch'4]y1.
'Indaa'izh1sheedat['ij7 yaach'7]t'in1'a.

(1.2)
"Sh==d4 'iy1a h=nd11[?"
'Indaa'izh1tseedat['ij7 bii[ndin1'a.

(1.3)
"')o, sh==d4, nch'88hosh11[. 'Iy1ada sh1'1d==l77[. !7b7k1 nch'88hosh11["


(1.4)
"Dooy1ada ndah b4gonsin7 n1'0osh[1h1t'4da. 'Iy1ada ndah. '*8sh9 ]nd1. Sh==d4, n1t'oh sha]'88."


(1.5)
"Dooha'y1 n1t'oh si'88 dihnoosh'88h1t'4da."


(1.6)
"D1'1gh1t'4ndah, ndiish9 ]daa. K'adi, s3], '1sh9 'aa7 ts8bik1y7 [i' ]kaa."


(1.7)
"K11sik3."


(1.8)
"Sha]kaa."


(1.9)
K1ny7]k3.

(1.10)
'!koo n1go 'Indaa'izh1sheedat['ij7 haast88] '1] n1injaa.
N1go n7hid==zhiij.
N1go 'izis7 ghehy==jaaj.
'Izis7 [i' n1intsoodz.
D99n 'i[ch'88yiindi.
Bighe'1 'ida[chish9, naa[tsoos7 hay==jaa.
Naa[tsoos7 n1t'oh7yi[ y1'4d8n7 Sh==d4] bid1ay1 b1nch'7]'88.

(1.11)
"K'adi n1'9[t'oh,"
bi[ch'id==ndii.

(1.12)
"')o, n1'isht'oh,"
Sh==d4 d==ndii.

(1.13)
'!koo, n1t'oh7 yiidisgo, goch'88neesd1.
'!sh9 n1go k -- 7 baach'7]'88.
N1go n1'ch'i[t'oh.
N1go ch'iishk4.

(1.14)
K'adi n1'ch==[t'oh.
N1go:
"K'adi sh==d4, nd7d0 shaad=nd11[,"
'Indaa'izh1sheedat['ij7 bi[ch'indi.

(1.15)
"')o, naadoosh11[,"
'Indaa'izh1shee] goo[ndin1'a.
"'*8sh9 d99' hiisk3go naadoosh11[,"
Sh==d4 bi[ch'indin1'a.

(1.16)
'!koo Sh==d4 goch'3n1deesdz1n1'a.
'!koo n1diidz1go 'i[z4n1ch'iisndin1'a.
'!koo 'in==dz1n1'a.

(1.17)
'!koo, d99' hiishk3n1go, bikoogh2y1 baach'7k1n1'a.

(1.18)
"Sh==d4, 'iy1a h=nd11[?"
bi[ch'indin1'a, 'Indaa'izh1shee].

(1.19)
"'!7 shaad==nd11[ shi[]ndin7 k'adi '88s7d1, Sh==d4."


(1.20)
"S3] '17 'ik1sht'00j7 [i' n1nkaa,"
Sh==d4 bi'isdz1]] yii[ndin1'a.

(1.21)
Bi'isdz1] 'idee ch'4y7]t'3n1'a.
'Ik1sht'00j7 b4ghahgo '19laago, bich'88yaay==k3n1'a.
Bid1a, bighaast8] bid1j8, ni']k3n1'a.

(1.22)
'!koo 'ik1sht'00j7 n1injaan1'a.
'!]deeda n7idnzhishgo sid1n1'a.
Sh==d4] n7id==zhiijn1gon, bi'isdz1]] 'izis y4y==keen1'a.
'!7 n7id==zhiij7 Sh==d4 'izis ghey==jaan1'ago, izis y4n11y==keen1'a.
Bi'isdz1]] 'izis7 baay7][tsoodzn1'a.
'!koo izis7 baay7][tsoodz7 d99n 'i[ch'88yiindin1'a.
'!koo d1'1gh1t'4go, doo'iy1abighe'1si'88dan1'ah1.
D1'1gh1t'4go, 'indaa'izh1shee bid1a b1nch'7]'88n1'a.

(1.23)
"N1'9[t'oh,"
bi[ch'id==ndiin1'a.
Doon1t'oh'1t'4dan1'ah1!

(1.24)
'!koo '17 yik'4deeghaln1'ah1.
Yaay1]z8n1'a.
D1b7 n1in'88go, bighe'1si'887 kaan1ideendiln1'a.
'!koo d1b7 'izis7 'ik1sht'00zh7 yeehaid44[b8n1'a.
'!sh9 'izis7d0 n1in[tsoodzn1'a.
D1d99n 'i[ch'88yiindin1'a.
Naa[tsoos7s9 n1t'oh7yi[ d1b7 'indaa'izh1shee] k1'19laan1'ago, kaay7]'88n1'a.

(1.25)
'!koo t'0on1'ch'==[t'ohdago, bich'3n1shdeesdz1n1'a.
T'0o'i[z4n1ch'iisndidan1'ah1 k4'il17 baay1ch'7]z8n1'a7 b7k1.


2. Coyote and Owl
Charles Smith

(2.1)
'!sh9 nd1s1 Sh==d4 '7]tin ho[gho[n1'a.
Sh1'=='3n4go, k==h4go choo[hi[n1'a.
N]y1n1'a.
'Iy4[ch'3n1'a.
'Iy1ahee yidoosts'3n1'a.
D1'i[k'1yeej8 n11'iyaa[ts'99[n1'a.
D1s7sh1'ii'1hy1go 'iy1ahee dihnd7go 'idoosts'3n1'a.

(2.2)
'!koo '1kaago hii[teen1'a.
'!kaa yaach'7]t'in1'ago'a, Niishjaan17 dash9 dasid1n1'a.
"Sh==d4,"
yii[ndin1'a.
'!koo y88[ts'3n1'a.
'!sh9 dasid1n1'a.
D1'1sh9 neesd1n1'a.
"Sh==d4,"
yii[ndin1'a.

(2.3)
nDiij8 gok'4n1digaa[n1'a.
"'Iy1a?"
goo[ndin1'a, Niishjaa7 bizaa7 ntsaago.

(2.4)
"Naa]d1. nDish9 nkeesh. Shi[g=[ndi."
bii[ndin1'a.

(2.5)
"')o, Sh==d4. Ni[goshndi."
bii[ndin1'a.
'!koo naad==y1n1'a dash9.
'!koo ndiish9 ch'ineesk4n1'a.

(2.6)
'!koo Sh==d4 gon4['9n1'a.
Nzh=n0o gon4['9n1'a.
"Sh==d4,"
goo[ndin1'a, Ts4k'eeshch7h4:
"Dood0koh44d0 ch'ah '1t'47 ghe'n4n['3n1'a. Ch'ah7 beesh9s7."
goo[ndin1'a.

(2.7)
"Beenis9 '1gh1t'4go shijaa7, ni[nzh=go,"
bii[ndin1'a.

(2.8)
"'!koo'a, ha'ii'1h7 bich'88y1go ]daa."
Niishjaa7 goo[ndin1'a.
'!koo'a, Sh==d4 '1kaago neesd1n1'a.
'!koo Niishjaa7 n1diidz1n1'a.
Ha'ii'1sh4go ni]y1n1'a.
T1d7d7] bigan7 denshnd1sh7n4 yeedahyajishn1'ah1.
T1d7d7] d99ny1 yi[dahdii[ndiin1'ah1.
Goch'88y0o n1heey1n1'a.
T1d7d7]7 gotsiit'1 k1dahyiijaan1'a.
'!sh9 gondii7 nany1go k1ik'ee'iizon1'a.
'!koo gok'4deesghaln1'a.

(2.9)
'!sh9 nandi'1sh9go goch'88n11n1dz1n1'a.
T1d7d7]7 '1sh9 yee'1gh1n11g==dlaan1'a.
'!sh9 sh1'ii'1sh9 goch'88n11n1dz1n1'a.
'!sh9d0 d1'1gh1g00laan1'a.
'!sh9 n1hakossh9go goch'88n1heey1n1'a.

(2.10)
'!koo Niishjaa7 d99n k1'19laa.
N1go:
"K'adi '1i[]nd77 '1kaa si'88,"
go[d==ndiin1'a.

(2.11)
"')o. Baa'i[4ns8, sh==d4. 'Ih4hee."
goo[ndin1'ah1.

(2.12)
Nishjaa7 goch'88ni]y1n1'a.
D99n, gok4sh9go, nd1s1 k4]ghiln1'a, ha'ii'1h7 bich'88y1go.
"K'adi."
go[d==ndiin1'a.
"K'4]ghaa[. Ni[nzh=n1l8?"


(2.13)
Sh==d4 n1didz1n1'a.
K1t'88n1'ah1.
Bijaa7 naayik4di[ndiin1'ah1.
}n1h1bi[nzh=n1'a.
Yaa'i[4]z8n1'a.
"'Iy1ahee nansh'88n1. Doo'iy1a'isht'9da. D1'1gh1t'4ndah, ha'y1 '1shi[d0nndiiy1 d77k'eny1 '1shnd17'1t'4."
goo[ndin1'a.

(2.14)
'!koo, Niishjaa] goch'3n1deesdz1go,
"K'ad0o'88d33'4. 'Iy1ak'ad0o nnd3?"
bi[ch'indin1'a.

(2.15)
"Sh==d4 nd1s1k'ad0o 'iy1n4[izhin7 bich77 '1sh9 bits17yi[ sit'4gook'ad4hish33'4."
goo[ndin1'a.

(2.16)
"Dooni['ish3da."
Niishjaa] goo[ndin1'a.

(2.17)
"'*8d1. '!koo d1'ilch'33'1 n0ot'ash."
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(2.18)
')ow0."
goo[ndin1'a, Niishjaa].

(2.19)
'!koo'a '177 ch'==zh7n7, k'1t'4y1, yaaheesndiln1'a.
N1go'a Sh==d4 'ee'ny3n1'a.
'!koo, k77'a, gah7, k1t'4y1, sit9n1'a.
Bee'ch'inii[gha[n1'a.

(2.20)
'!koo 'ich'iy3n1'a.
Ch'iik4n1'a.
Doo'i[ch'88y1ch'i[tidan'1'a.
D1naach'7[k'eh 'ich'==y3n1'ago,
"Sh==d4,"
goo[ndin1'a, Ts4k'eeshch7h4:
"H00hgo nk'eh'ooshgha[."
n1diidz1n1'a.
"Sh==d4, nd7d0 shaad=nd11[. Dooy1ada ndah doon1'0osh[1h1t'4da7 '1t'4 ndah shikoogh2y1 '88sh9 d99'7 hiisk3go. '&y22da k'adi 'i[ch'3n1nt'aash."


(2.21)
Sh==d4 goo[ndin1'ago, goch'88y0odeey1n1'a.
'!koo b7d0 bich'88y1go shdeey1n1'a.
'!koo'a 'i[z4n1ch'iisndiigo 'i[ch'33'1 n1shdeest'11jn1'a.

(2.22)
'!koo'a Ts4k'eeshch7h4] bikoogh2y1 n1dz1n1'a.
'!sh9 d99'7 hiisk3n1'a.
'!koo bich'88ch'ideeskan1'a.
D1s7nzh=go d99'7 hiisk3n1'ago, bikoogh2n1y1 baach'9k1n1'a.

(2.23)
"Sh==d4, nch'88h -- ka."
bi[ch'indin1'a.

(2.24)
"')o,"
goo[ndin1'a.

(2.25)
"Sh==d4, 'aa] nnd4 g0b1'4g=[ti[. '!sh9 ]godib88."
Sh==d4 bi'isdz1]] yii[ndin1'a.

(2.26)
'!koo'a k1'4goosteeln1'a.
'!koo '1sh9 ]ch'ideeb8n1'a.

(2.27)
"'!kaa 'iy1ada g0b1'1sh[17 y7k1 shich'88gaka,"
goo[ndin1'a.

(2.28)
"'Iy1a'a b4g0]sin7 k1'3l1? L0ngo. Doo'iy1ak1'==l1h1t'4da."
bii[ndin1'a, Sh==d4 bi'isdz1]].

(2.29)
"'Iy1a h1ahka' 'iy1a nah1'1sh[1?"


(2.30)
'!koo'a:
"D7]] ch'ah7 nzh0n7 sh1b1'3l1. '!sh9 na[daa'88d3. '!7b7k1 nch'88h -- ka."
goo[ndin1'a. Niishjaahaast88].

(2.31)
'!koo'a:
D1'1t'4go ch'ah7 nah1'1sh[1?"
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(2.32)
"'Aa7 '1]t'47 '1gh1t'4go 'aa] nnd4 sh1'1gh3l1. '!7b7k1 nch'88h -- ka."
goo[ndin1'a, Niishjaahaast88].

(2.33)
'!koo Sh==d4 n1diidz1n1'a.
T1d7d7] y==keen1'a.
T1d7d7] baach'7]'88n1'a.
"Ha'ii'1h7 bich'88y1go nahkeesh."
yii[ndin1'a, Niishjaand4nl9ne.

(2.34)
'!koo'a naadi[t'4go ha'ii'1h7 yich'88y1go goneesk4n1'a.
'!]deeda Sh==d4 n1diidz1n1'a.
T1d7d7]7 n1injaan1'a.
Ha'ii'1sh9go goch'88y0oni]y1n1'a.
T1d7d7]7 gotsiit'1ee d99n k1dahyiijaan1'a.
'!sh9 naash4god0 gondii7 k1ik'e'iizon1'a.
'!sh8 nandi'1sh9d0n1'a.
'!sh8 sh1'ii'1sh9d0n1'a.
'!sh8 n1hakos7bit['1sh9d0n1'a.

(2.35)
"K'adi,"
go[d==ndiin1'a.
Goch'88ni]y1n1'a.
T'1 dayha'88[n1'a7 yideests=n1'a.
Gojaa7 '1sh9 k1'iy==tsin1'a.
D99'7 k1'19laan1'a.

(2.36)
N1go Niishjaannd4] yeebich'8nch'7]'aashn1'a.
Niishjaahaast88] gon4['9n1'a.
B77 doobi[nzh=dan1'a.
D1'1gh1t'4ndah, g0d==[kin1'a.
"Ha'aa7 na[nzh=?"
goo[ndin1'a.

(2.37)
Naak'44shdi[ndiin1'a.
"'!0."
gondin1'a.
'!] nnd4 gojaa g0b1'1n1ch'idl1]:
"!0."
gondin1'a.

(2.38)
'!koo'a Niishjaahaast88]:
"D1'1kaa."
goo[ndin1'a.

(2.39)
"Hak'adi k'ad0odaa'as3?"
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(2.40)
Niishjaahast88] ''10' dind77, d1'i[44'4 ''10' 'dooda' ch'id==ndiin1'a.

(2.41)
'!koo'a:
"'Iy1ada '1[aa7 'inahkaa."


(2.42)
'!koo'a 'its8nt['idz7 n00[tsaa7 dood1daach'0'aa[h1t'4da7 goch'88ni']k3n1'a, Sh==d4.
'!koo'a dood1daach'0'aa[h1t'4da7 god1ay1 nch'7]k3n1'a.

(2.43)
'!koo'a:
"D1'1gh1t'4go, n1d55ka."
bi[ch'indin1'a., Sh==d4.
'!koo'a 'i[z4n1daach'iisndiin1'a, d1ch'7k'eh.
'!koo goch'3n1shdeeskan1'a.


3. Coyote and Beaver
Charles Smith

(3.1)
Sh==d4 gogh2 sid1ee d1bi[g=gh4n1'a.
'!koo naats4keesn1'a.
"K0y1 d44y1."
nd7n1'a.

(3.2)
"Ha'1 d4ny1?"
bii[ndin1'a, bi'isdz1]].

(3.3)
"Chaa] bikoogh2 bich'88d44y1,"
nd7n1'a.

(3.4)
"Ha'go n1]d1?"
bii[ndin1'a, bi'isdz1]].

(3.5)
"Doob4gons8da ha'go n1nshd17.D1'1gh1t'4ndah, sh7k1'iy4n[ts'3.Doonch'ahgoshch77'1't'4da ha'go n1nshd17.Doob4g=z8da."


(3.6)
'!koo'a bi'isdz1] yiz4n1sndiin1'a.
Bi'4[chin4 yiz4n1daasndiin1'a.
'!koo goch'3hii[teen1'a.

(3.7)
D1s7koy1go bich'ahgoch'iists'9n1'a.
'!koy0o hii[teen1'a.
Ha'y1hee dzi[7b22y1 t0[1n4sik3n1'a.
D1s7nzh=go d99'7 hiisk3n1'a.
Dzi[7bib22j8 ch'4]y1n1'a.

(3.8)
'It'ahnee[d3dan1'ago, dees'1sh9 haay1n1'a.
T0sik1n7 y88[ts3n1'a.
'!kaa dees'9n1'a.
N1go'a dits8n1d1]kaan1'a.
'!7 bighe'y1, 'iy1ahee 'i[1n1k1n1'a.
Dooy4g=s8dan1'a, 'iy1ahee '1daat'47.
D1'1gh1t'4ndah, doobi[daag=t'4dago d1'i[ts'4goosdon4 '1koy1 hii[teen1'a.

(3.9)
'!1ee, t1b22ee, Chaabizh1a]ne naadaand4h4n1'ah1, s177 bighe'y1.
'!koo [i']ne'a t1ghe'y1 'i[1n1'i[k -- n1'a.

(3.10)
'!koo goch'88ni]y1n1'a.
Sh==d4 daagon4['9n1'a.
Chaabizh1a]ne '1daagoo[ndin1'a, d1b7sh4.
Daa'7i[di[kin1'a.
')0s'ahn1'a,
Chaabizh1antsaa] goch'88h -- dz7n1'a:
"Sh==d4, y1a h=nd11[?"
goo[ndin1'a.

(3.11)
"Nahch'88hosh11[. 'Iy1ada shich'aha[ch77 b7k1nahch'88hosh11[."
Sh==d4 goo[ndin1'a.

(3.12)
Chaabizh1a]:
"Nah77 doo'iy1ab4daagondz8da. Shitaa]n1 d77k'eh7 y4g=s8."
goo[ndin1'a.

(3.13)
'!koo:
"Ntaa]'a?"
goo[ndin1'a.

(3.14)
"'Aa7 t'iis'idaa'17 ]daagoidiya[ka[. '!]] '1kaa 'itanaa'izii."


(3.15)
"Shich'ahn[ch7."
goo[ndin1'a.

(3.16)
K1't'4go, '1kaa k1di[chin1'a.
D1s7'1koo '1]] '11ee dits8 t0j8 ch'4y7]sh0n1'a.

(3.17)
'!koo'a:
"'!0,"
goo[ndin1'a.
'!kaa yich'88hii[teen1'a.

(3.18)
'!]] '1a[ch'ind7] ditsin7 t11hy==sh07 nd1s1 yi['ideesk=n1'a.
'N'3 t1ghe'y1 'iy1ahee 'i[k'id3 heesndiln1'a.
T1ghe'y1 '1j8 yi[ni'][k=n1'a.
Ts8'i[k'id3heesndil7 yik'iy1 dahyiist3n1'a.

(3.19)
'!kaa dahyiist'3n1go t'3y1go n11'ideesk=go, '1kaa deesghaln1'a.
'!]]ne yi[naadaa'iziin]ne t1gheej8 yaan1daach'iyaazhoshn1'ago y88[ts3n1'a.
N1go'a t1b22sh9 'iy1ahee naahigh1n1'a.
Bich'3'i[aadaashdeeskan1'a.
'!]] '1sh9 siz9] '1gh1bich'3y1 t1[t['1y1 daa'ich'i[k -- n1'a.
T'3sh9 dees'9go'a, dooha'iy1ada.

(3.20)
'!koo'a d1'1sh9 t1ghe'sh9, hana['3go g0n4['9n1'a.
'!kaa baadaa'ich'iisk=n1'a.
"Y1ahee nabaach'7]t'i."
daagoo[ndin1'a, '1]]ne naadaa'iziin]ne

(3.21)
'!koo t1b22sh9 naahigh1n1'a, Sh==d4.
'!kaa t1yeej8 dees'9n1'a.
'!koo'a '1kaago dees'9n1'a.
!koo g -- [ts3n1'a.
Sh==d4:
"Sh==d00! N0shch'7sh9!"
goo[ndin1'a.
"Sh==d4 '1t'9."
goo[ndin1'a.

(3.22)
'!koo Chaantsaa] goch88'ideesk=n1'a.
Goch'88ni'][k=n1'a.
K4goos88n1go'a, t1ghe'sh9 goch'88haay1n1'a.
D1nd1s4 goch'88hii[teen1'a.
Goch'88ni]y1.
D1nd1s4 'i[z4n1ch'iisndiin1'a.

(3.23)
"Sh==d4! Hash9heen1!"
bi[ch'indin1'a.

(3.24)
"D1kosh9'22."
goo[ndin1'a.

(3.25)
"'Iy1ahee h=nd11[n1?"
bi[ch'indin1'a.

(3.26)
"Dooy1ada ndah nahch'88hosh11[. nD77 nich'88hosh11[."


(3.27)
"'&y22]. nDiish9 ]daa."
goo[ndin1'a, Chaahaast88].

(3.28)
'!koo'a '1]]ne yi[naadaa'iziin]ne d77k'eh '11ee n1kan1'a.
D1nant'8' d77k'eh 'i[ch'88y1daa[tin1'a.
"Sh==d4 '1t'9."
daa'i[dihndin1'a.
'!koo'a d1ch'7keh biz4n1daach'iisndiin1'a.
'!koo [i']ne nkeen11daa'idiidziin1'a.

(3.29)
'!koo Chaahaast88] Sh==d4yi[ ndiish9 goneesk4n1'a.
Sh==d4 gokee7 yin4['9n1'a.
'!koo Sh==d4 '1goo[ndin1'a.
"Dood0koh44d0 k4nzh0n7 ghe'd4n['eedzn1h4! Sh==d4, nkee7 beesh9s9."
goo[ndin1'a.

(3.30)
"')o, beenis9."
goo[ndin1'a, Chaahaast88].

(3.31)
'!koo'a '1]] Chaa] binnde'] [i'] y==keen1'a.
"Koogh2sh9 tee[ t1d7d7]7 sh1n1n'88."
yii[ndin1'a.

(3.32)
'!koo d1nd1s4 t1gheej8 yaan1ch'88t'in1'a.
T1ghe'y1 'ideesk=n1'a.
N1go'a bik4t['1hy1 t077 t'3y1go yeeha'y0o'1i['99n1'a.
Sh==d4 nzh0n4go gon4['9n1'a.
Sh==d4 nd1s1 bi[nzh0n4n1'a, gokee7 t'3y1go t07 beeha'y0o'1ch'i['997.

(3.33)
'!koo'a:
"Sh==d4,"
bi[ch'indin1'a
"N1t'oh has9'88. N1'88[t'oh."
bi[ch'indin1'a.

(3.34)
Sh==d4 ch'4danant1n1'a, bit'ahy1.
"B1n1sishndan1'a."
ndin1'a, Sh==d4.
"D1nd7 n1t'oh7 has9'887 n1'88[t'oh."
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(3.35)
!koo'a Chaa] haast88] d1d99ny1 n1heey1n1'a, dahda[ndigo.
'!koo'a d1'1ko'y1 n1t'oh7 si'88go ch'88[ts3n1'a.
Chaahaast88] ndiish9 n1neesd1n1'a.
"K'adi n1'8[t'oh."
bi[ch'indin1'a.

(3.36)
"')ow0."
ndin1'a Sh==d4.
D1h1tide n1t'oh7 n1in'88n1'a.
Naa[tsoos7 n1inl1n1'a.
Yiisdisn1'a.
K-'7d0 n1int3n1'a.
N1toh7 'i[4y00[t2go ts8'i[n0ozid7 bik'ehy1go d99ny1 yi[dahdii[ndiin1'a.
!]deeda goch'88ni]y1n1'a.
Goz0leee yee'i[d4]d1y1go k1'iizon1'a.
'!koo '1]deeda goch'88dahin'88n1'a.

(3.37)
Hiidis7 b1ch'88[tsoon1'a.
D1ndiish9 ch'iisd1sh9 d1'1gh1t'4go d1d99ny1 bi[dashdii[ndiin1'a.
nDiiy1 nch'7]'88n1'a.

(3.38)
T1d7d7]7 k1n1ch'7]'88n1'a.
T1d7d7]7 n1shn'88n1'a.
D99ny1 bi[dashdii[ndiin1'a.
'*8sh9 hach'==jaan1'a.
D99ny1 bi[dashdii[ndiin1'a.
N1t'oh7 k-'7yi[ 'i[n0ozigo god1a si'88.
T1d7d7]7 d99n b4ch'7] ndiln1'a.

(3.39)
N1go ndiish9 n1shneesd1n1'a.
Doobich'88y1ch'i[tidan1'a.
N1t'oh7 k-'7bi[ 'i[n0ozigo si'88n7 n1shn'88n1'a.
K-'7 shn[t[an1'a.
N1t'oh7 n1ch'i[t'ohgo, ha'ii'1h7 yich'88y1go ch'ineesd1n1'a.
Hach'==[t'0n1'a, [id7[3go.
Ha'ii'1hy1 beeshdeeyoln1'a.
{i' han11ch'==[t'0.
Nandi'1sh4go beech'ideeyoln1'a.

(3.40)
N1go sh1'ii'1hy1go n11ch'ineesd1n1'a.
N1go [3go han11ch'==[t'0n1'a.
'!kaago been11shdeeyoln1'a.
'*8sh9 n1hakos7 '1kaago n11shneesd1n1'a.
N1t'oh7 han11ch'==[t'0n1'a.
'!kaago been1shdeeyoln1'a.

(3.41)
N1go '1]deeda Sh==d4 bich'88y1go nch'7]y1n1'a.
T1d7d7]7 han11ch'==jaan1'a.
D1d99ny1 bi[dahn11shdii[ndiin1'a.
Bitsiit'1 b1dahch'iijaan1'a.
Bindii7 nany1go b1'ich'iizon1'a.

(3.42)
"'I[ts'4d4]['44s."
bi[ch'indin1'a.
'I[ts'4dee['44sn1'a.
Ha'ii'1h7 bich'88y1go.
T1d7d7]7 hach'==jaan1'a.
Bikee7 bik4ts88sh9 hanyaago d77k'eh [itsogo t1d7d7]7 beeb1'1ch'9laan1'a.

(3.43)
"Nandi'1h7 bich'88y0o 'i[ts'4n11d4]['44s."
bi[ch'indin1'a.
'!kaago 'i[ts'4n11dee['44sn1'a.
T1d7d7]7 han11ch'==jaan1'a.
Bitsiit'1 b1nch'7]jaan1'a.
Bindii7 nany1go b1'ich'iizon1'a.
Bikee7 t1d7d7]7 bee[itsogo b1'1ch'9laan1'a.

(3.44)
"Sh1'ii'1h7 bich'88y1go 'i[ts'4n11d4]['44s."
bi[ch'indin1'a.
'!kaago 'i[ts'4n11dee['44sn1'a.
T1d7d7]7 hach'==jaan1'a.
D99ny1 bi[dashdii[ndiin1'a.
Bitsiit'1e b1dahch'iijaan1'a.
'!sh9 binndii7 nany0o b1'ich'iizon1'a.
Bikee7d0 t1d7d7]7 bee[itsogo b1'1ch'9laan1'a.

(3.45)
"N1hakos7 bich'88y1go ]daa."
bi[ch'iindin1'a.
"'I[ts'4d4]['44s."
bi[ch'iid==ndiin1'a.
N1go'a t1d7d7]7 n1shnjaan1'a.
D1d99ny0o bi[dashdii[ndiin1'a.
T1d7d7]7 bitsiit'1 b1dahch'iijaan1'a.
Bindii7d0 nany0o.
B1'ich'iizon1'a.
Bikee7d0 t1d7d7]7 bee[itsogo b1'1n11ch'9dlaan1'a.

(3.46)
"K'adi nkee7 beet1]['44s.Nshd1sh7n4 '7[ts4 d99n beet1]['44s.N11n1nsht['ash4d0 d99n beet1]['44s.K'adi nkee7 k'4]ghaa[."
bi[ch'indin1'a.

(3.47)
Bikee7 k'4deeghaln1'a.
N1go'a bikee7 bik4tsinsh9 hanyaag0 bik4l1taj8 chaa bikeen1'a.

(3.48)
"K'adi bee'][k -- ."
bi[ch'indin1'a.
T1gheej8 "'&[ts4!", d1bi[ch'indigo kaayaan1ch'88t'in1'a.
T0n1'i[ch'3'1nd1y1 'i'n==ziin1'a.
D1'1ko'y1 di[ts'99n1'a.
Diyata[n1'a.
D1n00ghodee t07[3j8 'i'==[k=n1'a.
D1h2hn1o t07 bee'in[h9n1'a, haadziin1'a.
'Id88go gond477ch'4da'1y==['iin1'a.
T07 bid1ashd4][teeln1'a.
"Borrt..."
d==ndiin1'a.

(3.49)
'!koo'a:
"Sh==d4 t0bee'in[h9!"
daashd==ndiin1'a, Chaand4ne.
Goch'88t1goch'iyeezhoojn1'a.
D1'1kogo yiisi[n1'a.
T1ghe'sh9 hach'ina['3go '1daagog=laan1'a.
Nzh=go n1shdeeyoln1'a.
Gond1a7 ]n1h1[it0go sil9n1'a.
T1b22j8 go[n1daagodeesk=n1'a.
T1b22sh9 gogod==chin1'a.

(3.50)
Chaahaast88] '1goo[ndin1'a:
"'&[ts4da d1n[dishndigo, t1gheej8 nahaayaan1ch'7]t'i. '!77 yee'1dzaa. H1b4n11goodz88?"
bi[ch'iindin1'a.

(3.51)
Sh==d4 t0 yich'88y1go deesghaln1'a.
T0 yin4['9n1'a.
Goch'88y0o n1heey1n1'a.
Sh==d4 '1ndin1'a:
"Doo[a'hosh[1h1t'4da."


(3.52)
Chaa] haast88]:
"Sh7d0 d1'1gh1ins8. '&y22da n[d1'1t'4 b7nii d1'1gh1t'4."
Sh==d4 goo[ndin1'a.
"Aa7 n1t'oh7 n1'1sh[aa7 n0o'88[."
goo[ndin1'a, Chaahaast88].

(3.53)
"')ow0."
goo[ndin1'a, Sh==d4.
"Baa'i[4ns8 sh1'1nlaa7. '&y22da ''Ih4he' d1'17n1 ni[dishndi. '&y22da nch'3n1deesdz1. D1sh7ndiij8 doo[a'hosh[1da '1t'47. Baanaash1. '&y22da shikoogh2y1 t0'4d8 dooha'y1t0da, '7y22da dooshich'88]nd1da. D1'1gh1t'4ndah, had77j9 naan11dooshd11[. '!koon1 b4n11godaadz88[."


(3.54)
"!koo Chaahaast88] binnde']ne d77k'eh y==keego yich'ahgoosch9.
"')ow0."
daandi d77k'eh Chaabinnde']ne.

(3.55)
'!koo d1'7[ts4, Chaahaast99] Sh==d4yi[ 'i[z4n1goosndii.
'!sh9, bik4go, [i']ne d77k'eh biz4n1daasndii.
'!koo goch'3n1hii[tee.

(3.56)
D1dook4g=s8dah4 d1'88sh9 bikoogh2j8 dan]y1.
Bi'4[chin4 daab88[ts3.
Bich'88'i[aadaadeesk1.
'!sh9, bigan7 daay00t2go, bikoogh2 yi[n1ka.

(3.57)
"'Iy1a danlaa?"
Sh==d4 bigha'isdz1]] yii[ndi.
"D1'iy1d7 n1sh7[b44j."


(3.58)
"Ha'y1n1?"
bi[ch'indi, Sh==d4.
"Iy1ab7k1'ish3' t'0o'iy1a[a'hish[aada. D1n1t'ohn1 shaa'ig0]jaa. D1'17n1 n0osh'88[. '!sh9 doo'iy1ada."


(3.59)
"S0! Ha'y1goda '1n11d==hnd77[. Dooh1] n11h==keeda. Doond4'iy1ab1'==l1h1t'4da."


(3.60)
"Dooh1] h0shkeeda. '!koon1 b4g0]s8."
yii[ndi, Sh==d4 bi'isdz1]].


4. Coyote and Turtle
Charles Smith

(4.1)
Sh==d4 koogh2 n11n1sd1n1'a.
Sh==d4 bi'isdz1]] '1i[ndin1'a.
"'Iy1ada sh1d3nl1. 'Iy1ada d3]laago '00y3go, nahch'3n11hiishtee. Ts'istee[] bikoogh2y1 '1kaa shig0kee."
bi'isdz1]] yii[ndin1'a.

(4.2)
Bi'isdz1]] d1h1tide d1] b1yaanaagh1n1'a.
D1h2h4n1 d77k'eh b1d39laan1'a.
"K'adi '9nd3."
bii[ndin1'a, bi'isdz1]].

(4.3)
Bich'88ndiiyeesk3n1'a.
D1h1tide 'ee'ny3n1'a.
'Inaad33'7 b1ch'iist'4n1'a.
Bid1sh9 b1nch'7]k3n1'a.
'Iy3go sid1n1'a.
'Il0odi7 yi'aa[n1'a.
D1h1tide yi'aa[n1'a.
}n1h1doobi[h2hdan1'a.
'Il0odi7 d1biz44'sijaago d1'1tiny1 dashnt'in1'a.
'Il0odi7 yi[deeskosn1'a.
Bid1ghee'y1 daadiyeestan1'a.
Haadzii7 ch'4'1i['88n1'a.
'!koo ch'4doch'88dahdi[ndiin1'a.
D1g4 biz44'ee 'i[ch'3'1goot'4n1'a.
Nankaan1'a.
"T0 sha]kaa!"
dindi7 ch'4'1i['88n1'a.
Bi'isdz1]] bich'88yaan1ch'88t'in1'a.
Dahbi[t'een1'a.
B7]ghahy1 yiist[on1'a.
N1go'a biz44'sh9 'il0odi7 had11heestan1'a.
Bind1a7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
"[belch]"
d==ndiin1'a.
Han==yoln1'a.

(4.4)
Bi[g=t-go neesd1n1'a.
')dziin1'a.
"D1n4 ]t-'4."
ndin1'a,
"Nee'ind1h1sht'9n. Doo'i[ts4sh9[h4da7 b7k1 nee'ny3da. T'0on00y3dash9, doo'iy1anzh0n4 has0s'88'1t'4da."
d==ndiin1'a.

(4.5)
D1ne7 yaaheesndil7 yeetaach'oondi[n1'a.
Bi'isdz1]]:
"Dooda!"
d1bii[ndigo d1]7 yaa]ainndiln1'a.

(4.6)
'!koo, d1doogoch'88hadziidah4, d1'tiny1 ch'4n4]gon1'a.
D1nd1s4 hii[teen1'a.
D1dook4g=s8da ndah '7]tin nke]y1n1'a.

(4.7)
'!koo, bikoogh2sh9, bi'isdz1]] bi'4[chin4yi[ ch'6kan1'a.
'!kaa bik4y1 daashdee'9n1'a.
'&]tin7 yik'ech'==t'in1'a.
T'0ot'3y1n1deesgaldan1'a.

(4.8)
'!koo '1] bi'isdz1]]:
"N00gho' nahch'==ndil."
bi'4[chin4 yii[ndin1'a.
'!koo d77k'eh daahichago naaheest3n1'a.

(4.9)
'!koo Sh==d4'a han1'any1 'ich'==tin1'a.
D1nd1s4 ch'at'in1'a.
nD1s4 '7]tiny1 G0lijen[chin4 '7]tiny1 ch'atin1'a.
Yaach'7]t'in1'a.
Sh==d4 goch'8n]y1n1'a.

(4.10)
"'Iy1a!"
goo[ndin1'a, Golijen[chin4].
"'!]deedan1 '0oshgha[! N1go naash1n1."
ndin1'a.

(4.11)
"'I[ts4da!"
d1bi[ch'indin1'a,
B7d0:
"'I[ts4da!"
d==ndiin1'a,
"Dooshaa'isd1n1d1da!"


(4.12)
Sh==d4 goch'88dahdii[ghon1'a.
Goosi[n1'a.
Da'ch'ook22go, d1nd1s4 kee'nii[gha[n1'a.
'![gha[n1'ago:
"H0ohgo 'ooshghaa[!"
ndin1'a.

(4.13)
'!koo d1nd1s4 n11hii[teen1'a.
D99'7 hiisk3n1'ago, dzi[7ghe'y1 t0[1n7]l9n1'a, t1b22y1 ts'at'in1'a.
nD1s4, t0sik3n1 ch'4]y1n1'a.
'It'ah nee[d3n1'a.
T0[1n7sik3sh9 bich'88nee['3sh9 t1baash9 'iy1ahee bind1antsaa7 sid1n1'a.

(4.14)
Yich'8n]y1n1'a.
"Sh==d4,"
goo[ndin1'a,
"'Iy1ahee has7nd1?"
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(4.15)
"Sh==d4, '88sh9 s7d1. Sh77 Ch9'nsht[od4 nnd4 '1sht'9."
goo[ndin1'a.

(4.16)
"Sh==d4, shich'ahg=[ch7 ha'y1 Ts'istee[ haast88] bikoogh2y1."
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(4.17)
"'Aa7 ndii7 'i[nd7y1 t1ghe'y1 d1ho'o[7 beehaa'ii'1sh4 Ts'istee[ haast88] '1sh9 bikoogh2."
goo[ndin1''a.

(4.18)
"Ha'y1go '1kaa bich'88'7tin?"


(4.19)
"D1'1kaa, d1'i[ts'4goosdon4, han1'7tin."
Sh==d4 bi[ch'indin1'a.

(4.20)
"Doonaa'ishk -- b4gons8da, Sh==d4."
Sh==de goo[ndin1'a.

(4.21)
"D1'88sh9 s7nd1]; '1kaa n1k'4godishxaa[."
goo[ndin1'a, Ch9'nsht[od4].

(4.22)
'!koo'a Sh==d4 d1'1sh9 neesd1n1'a.
Ch9'nsht[od4] t1gheej8 yaan1hiit[een1'a.
Nzh0n4o bij1d7 'i[ch'3'1dzaan1'a.
T07 d1[een y7]tal.
N1go t1ghe'y1 k==h4go hot'9y1 'a[k==[ h77y4h4n1'a
D1h2hn1go doot'9dan1'a.

(4.23)
'!sh9 Sh==d4 nanneest9n1'a.
'*8[haajn1'a.
Ts'istee[] ch9'nsht[od4]yi[ t'3sh9 n1'ga[k==[n1'a.
Goch'88ni'g0][k=n1'a.
T1b22j8 hag=='11jn1'a.
Goch'8ng0]'11jn1'a.
'Id88go 'ich'i[hoshn1'a.
'Ich'i[h3n1'a.

(4.24)
"Sh==d4!"
bi[ch'indin1'a.
"Ch'4n1ndz7!"
bi[ch'indin1'a.

(4.25)
'!koo'a ch'4n1dzin1'a.
Dah'1dzaan1'a.

(4.26)
"Sh==d4, sh=kee,"
ch'indi.
'!7b7k1 d7]] '1sh9 shi[n0ot'ash."


(4.27)
"H1nd7 Ts'istee[ h0]gh4?"
goo[ndin1'a.

(4.28)
"Sh7 '1honshgh4."


(4.29)
'!koo n1shdiigijn1'a.
Bich'88ch'ii[teen1'a.
B7d0 goch'88hii[teen1'a.
'I[ch'8nch'7]'11jn1'a.
"Sh==d4!"
'1koo 'i[z4n1ch'iisndiin1'a.
D1'i[k'ish9 'i[ch'00t2n1'a.
')0s'ahgoda, n11'i[ch'idachin1'a.

(4.30)
"Sh==d4, 'iy1a shich'88h=nd11[?"


(4.31)
"Nch'88hosh11[7 sh1'1d==l77[. B7k1 nch'88hosh11[."
Sh==d4 goo[ndin1'a.

(4.32)
Sh==d4, haad7 y11[nd7h7 n1'1shl1. H0nzhii!"
goo[ndin1'a, Ts'istee[].

(4.33)
"N1t'oh7 sha]'88. '!sh9d0 nzh=go shaa']'88. Nk'ehnzh='ish3go, '1koo nch'3n0oshd11[. B7k1 nch'88hosh11[."


(4.34)
"')ow0. Ts'istee[nnd4ne 'ig1a['1sh4ne dooha'd3 'iy1ada ch'4'1goy==['88da. N1t'oh7 nansh'88. D1'1sh9 s7nd1 '7[ts4."


(4.35)
'!koo n1ch'iyeey0o, t1gheej8 yaan1ch'88t'ii.
T0'i[ch'3'1dzaay1 '4daach'iisd88.
D1doo'is'ahdago n1t'oh7 bi[ha'n1ch'in==zii.

(4.36)
'!koo:
"Sh==d4, k1 n1t'oh si'88."
bi[ch'indi.
'!koo baach'7]'88.
N1go'a n1t'oh7 yiidisg0 yaasid1.
K-'7 baach'7]'88.

(4.37)
"Sh==d4, k'adi 'iy1ad0?'
bi[ch'indi.

(4.38)
"B887 bits17 sit'4go sha]'88."


(4.39)
'!koo'a t1gheej8 yaan1ch'88t'i.
T0'i[ch'3n11n1nd1y1 'in11shd==t'i.
'!sh9 b887 bits17 sit'4go dl=='yed0 d99'7 baadasijaago d77k'eh sit'4go bi[bich'88han1ch'9jaa.
D77k'eh bid1ay1 b1nch'7]'88.

(4.40)
N1go, d1'i[4]z8go, 'ee'nii[ghal.
N11bik'ij8go, d1t1'ch'i[t'4go, Sh==d4, Ts'istee[], Ch9'nsht[od4], nadaa'ch'==[t'oh.
D1t1'ch'i[t'4o 'i[z4n1daach'iisndii.

(4.41)
!7 d1]7 Ts'istee[] kaay7]'887 bilahde ch'a[gha[7:
"'!77 n=='88[."
bi[ch'indi, Sh==d4.

(4.42)
'!koo'a Sh==d4:
"'Ih4he"
go[d==ndii.
"nD7d0 shaad==nd11[ doo'iy1an1'0osh[1h1t'4da ndah."
goo[ndi, Sh==de.

(4.43)
"'*8sh7 d99'7 hiisk3go nch'88doosh11[."
goo[ndi, Ts'istee[].

(4.44)
"')ow0. Shaad==nd11[."
goo[ndi Sh==d4.

(4.45)
'!koo'a, '17 baach'7]'887 'i[ch'88yeedah'iist['=go, n1ideesg9n1'a, bikooghan7 bich'88go.
Bikoogh2y1 d1h1tide n1'9g9n1'a.
Bikoogh2ee n1dz1n1'a.
Bi'4[chin4 d77k'eh y1h1naaheest3n1'a.
'*8sh9 goch'88ya'i'==gh9n1'a.
"D777 h2h daaha[gha[."
goo[ndin1'a.

(4.46)
'!koo 'eedaa'ch'7]y3n1'a.
'!sh9 koogh2y1h1 sid1n1'a.
"Nzh= '1g0ns8."
bi'isdz1]] yii[ndin1'a, Sh==d4.
'!koo d17ts4nzh=go yiba'1gog=s8n1'a.

(4.47)
'!koo Sh==d4:
"D4shzhaa."
ndin1'a..
K'aa7 yajishgo, ch'4d1tiny1 ch'4]y1n1'a.
'!sh9'a '1kaa naan0ozhan1'a.
G0lijen[chin7sh9 hanshcha'yeyi[ hansht'a'ye7d0 '1sh9 dahiigohe7d0 [3go 'izis7 yeen1y7][t3n1'a.
Goba'isht'eny7]'88n1'a.

(4.48)
N1go d99'7 hiisk3n1'a.
"'!gh17eesh9 gaka."
goo[ndin1'a, '1] bizh1antsaa].

(4.49)
D1doo'is'ahda.
N1go Ts'istee[] kaag0kan1'a.
D1bits4'4goosteeln1'a.
'!sh9 ]godeesb8n1'a.

(4.50)
"Sh==d4, nanka. K'adi nah1'3l1."
bi[ch'indin1'a.

(4.51)
"')ow0, n1'1sh[1."
ndin1'a, Sh==d4.

(4.52)
N1go'a n1t'oh7 hay==jaan1'a.
'!goo[nd7n1'a:
"Hindisgo sha]t88."
goo[ndin1'a.

(4.53)
'!koo'a ch'iisdisgo baach'7]t3n1'a.
'!koo'a y88[tsoon1'a.
Yin[t[an1'a.
D99n ha'==[t'oon1'a.
{idi[3go handa'y1 d99n yeedeeyoln1'a.

(4.54)
'!koo bi'isdz1]] '1i[ndin1'a:
'Aa7 '1kaay1h1 'iy1a nn7'887 g0b1ch'4]'88."
goo[ndin1'a.

(4.55)
Sh==d4 go'isdz1]] ya'==y1n1'a.
'!koo '17 zis 'iy1a bench'7][t1n7 g0d1ay1 g0banch'7][t3 '1] kaag=ka]ne.

(4.56)
'!koo'a:
"D1nah7 'izis7 'i[ch'3'1daaha[77[go d1h17 na[nzh0n7 daahash3."


(4.57)
'!koo bik'ij8shdeesj4n1'a.
Ch'iikash9 '177yeeda k'aad4go daa'ich'iy3n1'a.
'Izis7 'i[ch'3'19laan1'a, Ts'istee[ haast88].
N1go'a d1s7bid1ne7 d77k'eh bighe'y1 g0l9n1'a.
'!koo'a d77k'eh daagoy==y3n1'a, d1s7god1ne7 b7k1.

(4.58)
'!koo'a n1godiikan1'a.
"Nzh=nk'ehdaa' -- d3. Nch'3n0oka. Sh==d4, naa'i[4ns8. 'Ih4he."
goo[ndin1'a, Ts'istee[ haast88].

(4.59)
'!koo n1shdiikago, 'i[z4n1daach'iisndiin1'a.
'!koo goch'3n1shdeeskan1'a.


5. Coyote and the Creation
Charles Smith

(5.1)
"Koy1 n11d4shdz1."
Sh==d4 nd7n1'a.

(5.2)
"'Iy1ad0 b7k1hinnd1n1? K'adi'22 d1hiny1n. K==h4j8 koogh2sh9 ndiish9 n==daa[go d1bid1] nd1y1 dahn11shdiy==t'i. K'adi d1nghahiiy1. K -- shk'eej8 'in1nah9ndi[. Nah7d0 k'ad4ha'1da daag -- [ts4. '!kaada na[naan==ka."
Sh==d4 bi'isdz1]] bii[nd7n1'a.

(5.3)
Sh==d4 goo[ndin1'a:
"'&y1a '1[1? '1kaa shi[naan1ahka h1sht'9. '$[chin4 daabiz33y4. 'Aandah ha'1 d44y1y1. T07 dahda]l9 k'ehdaag=teel. G=tsaago naadaagoos'1. '!sh9 dzi[7da 'id88 hadanda'. Ts47da naan1daast'i. '!sh9d0 daago][ch'i[.


(5.4)_
"G=='9, '11]ne shi'4[chin4 [i'ne daabiz33y4. {i'ne daat0y4daag=s8da. {1n7 been4godzi. H2h ch'88y1.


(5.5)
"N1daag0]'3 'iy1ada b4gons8. '!7 b7k1, nd4 'i['1]y1go '1t'4ne g0ch'3sh9 d77k'eh7 [a'doosh[77[. Ns8go naash1. '!7yaada. Doo'1kaashk44'daahahk1da. B7niid1seen '1kaa nan0oshd11[. Doogh1t'4goshich'88han11n3dziida.


(5.6)
"Ch9'nsht[od4]ne nnd4ne g=zg=go g0baagondi. '!7b7k1 goch'88d44y1. 'Iy1ada nah1n1nsh'88."


(5.7)
"Shitaa, d1'1kaa shi[nzh=. '!koo h=nd11[. D1sh7 d77k'eh1: t07 chiji '1sh9 d1haad7 naasii. '&y22, shim1, doobich'88y3[tida. B7nii hadigh1. 'Iy1ada nah1n1y9'88."


(5.8)
Sh==d4 bi'isdz1]] '1bii[ndin1'a:
"'!h2h, h=nd11[.Dooh1]been11'9dl1da. D1doosh7da7n1, baay1nsh8 ch'4da'3t'97."


(5.9)
"'&y22da], doo'1gh1n11n1shnd1da. D1'1] nd4n1 g0baan11n1nshd1n, '1sh9 nd1s4go dooha'1 nch'3n11dishd1da. Nahee[t'4ne g0baan1d -- ka. Ha'y1go koota7 doob4gons8da ndah d77k'eh1 [i' nahch'ahgo[ch7. Bik4gon1 na[godooshndi ha'go n1nshdz1go. '&y22, d1nah7k'eh g=zh=go shiz4n1hndi. '!koo nahch'3osh11[."


(5.10)
!koo'a 'i[z4n1daagoosndiin1'a.
'!koo goch'3deey1n1'a.
Daagoch'88dahdii[ndiin1'a.
B7d0 bich'88dahdaashdii[ndiin1'a.
'!sh9 'i]tin yik'eh==y1n1'a.
D1'i[ts4 d1'1koh4go han1'any1 'ich'iist'in1'ago, t'3y1 n1nee[ndin1'a.
N1go'a 'it'ah d1'tins9 bi'4[chin4 d1bim1]yi[ naagoyeekan1'a.
'It'ah '1sh9 daagodees'9n1'a.
D1[een gok4y1 dahdaagodeesndin1'a.
'!koo b7d0 goch'88dahn11daadii[ndiin1'a.
N1heey1go han1'any1 bitsii7 '0osd88n1'a.

(5.11)
!sh9 nd1s4 nke]y1n1'a.
'&]tiny1 d1doo'aandahy1 'Izh1shee bid1ay1 hanan]y1n1'a.
'!kooy1 dees'9n1'a.
K1t'4sh9 ditsin7 bik1sh9 dasid1n1'a.

(5.12)
"Sh==d4,"
goo[ndin1'a,
"Ha'y1hee d4ny1?"
goo[ndin1'a, 'Izh1shee7.

(5.13)
"Ha'y1 Ch9'nsht[od4]ne g0koota?"


(5.14)
"D1'1kand1s==nd11[."
bi[ch'indin1'a.

(5.15)
"'Ih4he."
goo[ndin1'a, Sh==d4.

(5.16)
'!sh9 d1nd1s1 ch'at'in1'a.
nDiij8 dees'9go ch'at'in1'a.
D1doo'is'ahdago [i' hach'adz7n1'a.
D1hana[ndin1'a.
D1'1sh9 ni]y1n1'a.
D1'i[ch'3dees'9n1'a.
Bich'88han11ch'adz7n1'a.
'!kooda g -- [ts3n1'a.
Yee'a 'Izh1shee '1t'9n1'a.

(5.17)
"Sh==d4, ha'y1 d4ny1?"
bi[ch'indin1'a.

(5.18)
"Koy1,"
ndin1'a,
"Ch9'nsht[od4]ne nnd4]ne g0ch'88d44y1."
goo[ndin1'a.

(5.19)
D1doo'i[ch'88han11ch'idziidah4, goch'3hii[teen1'a.
Bitsii7 [a'y1 yeen1na[ndii[go ch'at'in1'a.
nD1s1y1 k1t'4sh9, 'iy1ahee baanaach'igh1n1'a.
Ts8bigod4 '=='17 bik4tsiny1 hagots'ich'iin1'a.
'Iy1ahee n1ch'iyala7 goz44'y1 'ich'iyandi[n1'a.

(5.20)
Sh==d4 goch'88ni]y1n1'a.
Sh==d4 goo[ndin1'a:
"'Iy1ahee d1]['88?"
goo[ndin1'a.

(5.21)
"')o?"
ch'id==ndiin1'a.
D1hashna[ndin1'a.
"Ha'sh9heen1?"
bi[ch'indin1'a.

(5.22)
"D1'1sh9'22."
ndin1'a, Sh==d4.

(5.23)
"Sh7 T['aay1]ne h0ng47.'!sh9 Shash daashig0['9.'!7sh9 '1sht'9.N4gons8, Sh==d4."


(5.24)
"Nzh= shich'ahg=[ch7 ha'y1 Ch9'nsht[od4]ne g0koota."


(5.25)
"D99n naan1k'3sh9 n00ghosh4 dzi[7bib22sh9, dzi[biz33y47 d99'7 sijaa7.N00ghoh4 gob227 d99n ts4baanaan1]t'i7.Bit['1sh9 beeha'ii'1sh7n4, t0 d99n sik3.'Id1h4go t0sik37 beha'ii'1sh7n4, d99n t0gheh==l7n7.'Ib22go ch'4]l97 tee[ d99n dasikaa.'Id1h4go beeha'ii'1sh7n4 ts4di[hi[7 si'3.'!sh9, dahn1ndaa, Ch9'nsht[od4 nant'1]."


(5.26)
"Sh==d4, naa'i[4ns8. Gol3n 'ih4he[aha."
d==ndiigo goch'8n]y1.
Bich'88n1shdiidz1.
'I[z4n1ch'iisndiin1'a.
D1'i[k'ish9 ch'00ta.
'I[ch'id==chi.
N1go g0ch'3hii[teen1'a.

(5.27)
'!sh9 nd1s1 ch'at'in1'a.
D1'i[ts4 nandasit3ee ch'7]t'in1'a.
'!sh9 nd1s1 n11deesgaln1'a.
'!1'd0 [i' nandasit3.
Yich'88go n11hii[teen1'a.
'!1' n11ch'7]t'in1'a.
'!sh9 nd1s4 'it'ah [i' nandahn11n1st3n1'a.
'!1'd0 n11ch'7]t'in1'a.
Bigh3sh9 han11n1dz1n1'a.
'!kaa n11deest'9n1'a.
D1[ee'4 nandasit37 n1'godziin1'a.
Yich'88go hii[teen1'a.
D1h1tide ch'at'in1'a.
{ahde '4deen11n1tan1'a.
{ahded0 ho[dloshn1'a.
'!koo, d1'1koo, y4hiiy1n1'a.
Bigh3d4sh9 haay1n1'a.

(5.28)
"Sh==d4!"
ch'id==ndiin1'a.
Godiists'3n1'a.
Sh==d4 ndiish9 neesd1n1'a.
Bich'88ch'at'in1'a.
Baach'7]y1n1'a.

(5.29)
"Ha'y1hee d4ny1n1?"
bi[ch'indin1'a.

(5.30)
"H0! D4ny1! '!kaa d44y1'a. '&y1a '3[1?"
goo[ndin1'a.
'&d07 haast88] '1t'9n1'a.
"'H2h', dishndi. Doo[3nch'88hooshdziih1t'4da."


(5.31)
!koo'a 'i[ch'8nch'7]'11jn1'a.
'I[z4n1ch'iisndiin1'a.

(5.32)
"Bik44'gon1 shi[god==[ndi."
goo[ndin1'a, Sh==d4.
Goch'3hii[teen1'a.
nD1s1 ch'at'in1'a.

(5.33)
"nDiigoosdz1]]! '&y22da, k'adi, nk1si'887, nk1naaka7, nk1ee naahihndaa7 nk1g0l7n7, d77k'eh doo'4d8dago, ha'y1 '1shdal77[7 '1kaago bee[t'4y1 d77k'eh '1daand77[. G0ch'88hosh11[]ne, d1g4 g0baan7y17 bij9, d1ha'y1bee[t'4y1 godalee[. '!sh9, shich'88hagadz77 '1sh9 g0ch'88hooshdz77, d1'11d4j8 nd1s4, d1g0b7, g0zaa7 g0ts'7s7yi[ ndiigoosdz1] bik1ee yenkeen1god17, dalee[. Doog0diists'3dadaa[."


(5.34)
'!sh9 '7]tin ch'at'in1'a.
Dzi[biz337 d99'7 sijaaj7 d1'7[ts4 ya]y1n1'a,
D1h2hn1go d1n11bik4ee7, d1n11n1h2hn1go d1n11bik4ee7.
D1h2hn1go d1s7'ik4ee n1'idzii7 yaan11n1dz1n1'a.

(5.35)
Beeha'ii'1sh7n4 ni]y1n1'a.
D1gond4h4 ha'sh9hee saa7 diists'3n1'a.
'!a[ch'indin1'a:
"D99n t0sik37 beeha'ii'1sh4go nd1s4==nd11[."
d1'7[tse t0sik3sh9 bi[chindin1'a.

(5.36)
'!koo nd1s1 ch'at'in1'a.
nD1s4 t0n11n1sk37 yaan11ch'7]t'in1'a.
"Behaa'ii'1sh7n4 h==nd11[."
bi[ch'indin1'a.

(5.37)
'!sh9 nd1s4 t0n11n1sk37 yaan11ch'7]t'in1'a.
'!n11[ch'idihndin1'a.
"Beeha'ii'1sh7n4 h=nd11[."
bi[ch'indin1'a.

(5.38)
'!sh9 nd1s1 n11ch'7]t'in1'a.
"K'adi nandi'1sh4go n] nd1."
bi[ch'indin1'a.
Sh1'ii'1h7, n1hakosh9, '1sh9 ha'ii'1sh4go yich'88sh4go n1heey1n1'a.

(5.39)
'!sh9 d99n t0'i[g=l97 '1j8 t1hdaasl9n1'a.
'!sh9 t0d99nt1h==l7n7 d1d99'7go ya]y1n1'a.
'Ib22ee ]l7n7, k'ehg=teelee, tee[ d99'7 dasikaan1'a.
T1b22sh9 'ib22go sikaa7 beeha'ii'1sh7n4 ts4di[hi[7 si'37 bik'ish9 Ch'9'nsht[od4 nant'1] dasid1n1'a.

(5.40)
Bich'8nch'7]y1n1'a.
N1go'a Ch9'nsht[od4 nant'1] d1'1nd77d4 '1gh1dand77[ bi[ch'indin7 '1gh1dzaan1'a.
D1'1nd77d4 ch9'nsht[od4 d1kogoh7 sil9n1'a.
Dooha'y0obich'88y1ch'i[tinzh=da.
H7yeeda t'0obich'88hach'adz7dan1'a.
Goch'1y1 t1gheej8 yaan1ch'88t'in1'a.

(5.41)
'!koo '177 'ind1'ig1a['aash4 d1'7[ts4 '1gh1dzaan1'a.
'**sh9nd1s4go, d1g4 k'4shdiyagha[7 d77k'eh, d1h17'1t'47, '1kaa '0ond77[n1'a.
Go[g=t==y4go naan1ch'iyad11[n1'ah1.
T0ik'4shdeeghaln1'a.
Hach'idz77d0 ch'4da'1ch'i['88n1'a.

(5.42)
  • "Tee[,

  • tee[ts'0dz7,

  • tee[dishk'37,

  • tee['1[ts' -- s7,

  • '00k'aa7,

  • t1ghe't['oh'iitoo7,

  • t['oh'iigaa7,

  • t['oh'iitsoo7,

  • t['oh'iich77,

  • t['ohdiit['ish7,

d77k'eh, [i' '4d8go, d1haad7 t1ghe'sh9 han1dant'97 d77k'eh doolee[."
Sh==d4 bi[ch'indin1'a.
D1'17n1 y4g=s8go '1ch'9s8n1'a.

(5.43)
'*8sh9 nd1s4 dahiiy1n1'a.
"N1go'a ndiibik1t['oh'ig1a['aash4 d1'7[ts4:
  • t['ohk4stas7

  • t['a[dei7,

  • t['o[ch7d7,

  • t['ohishch77l7,

  • t['o[ch7sh7,

  • t['o[t['ij7,

  • nd4bit['oh7,

  • dzi[1t['ohk4stas7,

  • t['ohbind1antsaa7,

  • t['ohbind1ant['idz7,

  • t['ohbind1a'1[ts' -- s7,

  • t['ohbind1a'1sz00l7,

  • t['ohbind1a'i[aadaasijaa7,

  • t['ohbind1a'i[k4'dasijaa7,

  • t['ohbind1a'i[k4']t'i7,

  • t['ohd1bil1tad4bind1adasijaa7,

  • '1sh9 t['ohbits'7l1d47deesdz17.

'Ig1a['aash44t'0oh00zhiideeda t'0ohiists'3dadeeda, d1b7nii[3go 'i[tago [i'd0 'een11daka."
d77k'eh sil9n1'a.

(5.44)
'!sh9 '1n1a[ch'indin1'a.
"nD1s1 n33nd1."

d1'17n1idiists'3n1'a.
Deesghaln1'a.
Yee'a ditsin7 baag0]y1n1'a.
D1'i[ts4
"Ma'd44[kade."
d==ndiin1'a.
Dooy1[tida sil9n1'a.
Deesghaln1'a.
K'adi:
  • "Nanst1n4,

  • k'aashchish,

  • taa[bi[daach'in[nd47,

  • ts4sdis7,

  • g0]t'ish4.



(5.45)
"'!sh9 hoshditsin7d0:
  • hoshnaadeeyei,

  • hoshdisht -- t7,

  • hoshg=ts'88s7.

'Ich -- sh g0]t'ish4:
  • hoshb477,

  • go[ch7d7,

  • hoshbiz33y47[itso7.



(5.46)
"K'adi 'et['od4 g0]t'ish4:
  • goshkan7,

  • goshkan[igai7,

  • goshkanndeedz7,

  • goshkanidijool7.



(5.47)
"K'adi '88sh9nd1s4 dits8]t'ish4:
  • 'ich7chiled0doon1'gong2d7,

  • 'ighe'4[tsoi,

  • t'iis7,

  • t0g=l7n7,

  • t0g=l7n7n1daa'iigaa7,

  • t0g=l7n7n1daa'iitoo7,

  • t0g=l7n7n1'iich77,

  • t0g=l7n7n1'iitsoo7,

  • t0g=l7n7ntsaa7,

  • t0g=l7n7t'22'i[d1'dasil17,

  • t0g=l7n7t'22'1[ch'oos7,

  • t0g=l7n7t'22[ib17.



(5.48)
"D77d77 nd4'ig1a['aash4, d77k'eh nnd4, d1ha'y1 nzh=y1 '1n1nga['88[daa[."
bi[ch'id00ndiin1'a, Sh==d4.

(5.49)
'*8sh9 d77k'eeny1 naan0ogha[n1'a.
D1naats4kees7da '0ond77[n1'a.
"'&l2h dzi[7 dat['ij7go han1daas'1."
]z8go ts4deesk44jn1'a.
Dzi[inzh=n4go dat['ij4go t['oh7'i['1n0o'1t'47bee hadaayeest'9 sil9n1'a.
Dzi[7d0 nndeedzgo han1daas'1 daasil9n1'a.
D1'1kaada d77k'eny1 dat['ij sil9n1'a.
Dzi[7daah7k'3 daasil9n1'a.
Biz33y0oh7k3 daasil9n1'a.
{i'7 'aandah1 daah7k'3go, [i'7 '1h11n4j8 daask'3go, dzi[n1 beehan1'any1 'in1daayeest'9n1'a.

(5.50)
Naadaagoosteeln1'a.
Biz33y4go n1daag0]teeln1'a.
{igotsaago naadaagoosteeln1'a.
{ahde hanaadaagoos'1n1'a.
{ahde d1gond4h4 daag0]'1n1'a.

(5.51)
T07da hadaasl9.
{ahde 'aandahy1 da]l9n1'a.
Bighe'y1, ch9'nsht[od4, ts'istee[7, [=='ye 'i['1n4'ig1a['aa7, daabiz33y47 dantsaa7 [ikij7 'i['1n0o'1t'47 'i[aanaadaa'i[k -- n1'a.
'!koo d77 g0]t'ish4 t1ghe'y1 'iind1 goosl9n1'a.
"Nnd4 'ig1a['aash4 d1ha'y1 '17goi]z8y1 '1n1nga['88[daa[."
'1a[ch'id==ndiin1'a.
Yidiists'3n1'a.

(5.52)
G07 'ig1a['aash4 baats4n11shdeesk44dzn1'a.
"N1go'a:
  • 'idizh00sh4:

  • g0bitseegh1leg=l7n7,

  • g0naats'77steel7,

  • g0bichohe7,

  • g0naat'a7,

  • g0dij17,

  • g0ha'i[ts11s7,

  • g0bit4lego[t07,

  • g0dat['ij7,

  • g0[it07.

'Ig1a['aash4 haad7'4din7, n11god==dlee[."
Sh==d4 ]z8go yaats4deesk44dzn1'a.

(5.53)
"K'adi ma'ish=7 'ig1a['aash4:
  • ma'ish=7'1[ts' -- s7,

  • ma'ish=7nndeedz7,

  • ma'ish=7tsiitsa7,

  • ts4giishdichijee7,

  • ma'ish=7nts'iil7,

  • ma'ish=i[ikij7,

  • ma'ish=7dich'ij7,

  • ma'ish=7tsee'1[d==d7,

  • ma'ish=7didz17,

  • ma'ish=7zo[godat['ij7,

  • ma'ish=7haask47,

  • ma'is=7nant'in7,

  • ma'ish=7di[hi[7,

  • ma'ish=7tsee'i[ch'3go[gij7,

  • ma'ish=7k'iyaagoch'i[i'7,

  • ma'ish=7ts8yaadasit97.

Haad7 d1hisii7 n11godadlee[."
]z8n1'a.

(5.54)
"K'adi '88sh9, l0osts' -- s4 'ig1a['aash4:
  • l0osts' -- s4bijanteel7,

  • l0osts' -- s4bit4lego[ga7,

  • l0osts' -- s4bitseenndeedz7,

  • l0osts' -- s4doodees'9da7,

  • l0osts' -- s4[itso7,

  • l0osts -- s4[9ghe'naa'indil4k'eh1t'47,

  • [9ghe'naa'indil4,

  • l0osts'oo7,

  • l0osts' -- s4bind1ahahita7,

  • l0osts' -- s4bind1ah-='17,

  • l0osts' -- s4l0ostsok'eh1t'47,

  • l0osts' -- s4dit['ooy4,

  • goshts'il4,

  • ts8ge[tsoi7,

  • ts4k'edahdlohde7,

  • dl=='ye7d0,

  • dl=7ntsoye7d0,

  • l00's1n47d0,

  • l00's1n4[itso7d0,

  • l00's1n4baadahdaach'i[ga7,

  • l00's1n4[izhin7,

  • 'ig1a['aash4.

Haad7 b4n1sishnda7, n11god==dlee[.


(5.55)
"'*8sh9go ch'ilaah4 b887yi[ g0]t'ish4:
  • ch'ilaah4,

  • b887,

  • tseenaagaa7,

  • tseedat['ij7,

  • b8ntsa7,

  • dzi[dib4h4,

  • g0]t'ish4.

Haad7 b4n1sishnda7 been11daaka."
Sh==d4 ]z8n1'a.

(5.56)
"'*8sh9go shash g0]t'ish4:
  • di[hi[ee7,

  • yaatsoi7,

  • shash[igai,

  • shashntsa7,

  • shashk11'gooshch77l7,

  • g0]t'ish4.

Haad7 hisii7 been11daaka.


(5.57)
"'*8sh9 '7d07 'ig1a['aash4:
  • '7d07tsee'1[d -- ye,

  • '7d07bitseenndeedz7,

  • n1shgoj4,

  • '7d07[kij7,

  • n1shgoj4[ikij7,

  • n1shgoj4tseenndeedz7,

  • n1shgoj4tsee'1[d -- d7,

  • 'ig1a['aash4.

Haad7 d1hisii7, n11god==dlee[.


(5.58)
"Naag0shch'idee g0]t'ish4:
  • naag0shch'idee7tso7,

  • naag0shch'idee[iga7,

  • naag0shch'ideebighaa'1[d -- d7,

  • k'eel77sh4,

  • k'eel77sh4[kij7,

  • 'ig1a['aash4.

Haad7 d1hisii7, n11god==dlee[."
Sh==d4 ]z8n1'a.

(5.59)
"'*8sh9 bit'a'g=l9g0]t'ish4, 'igh37 'its1]t'ish4:
  • 'its1tso7,

  • i[ch'3[gai7,

  • 'itsee[kijee7,

  • 'itsee[gai7,

  • '4[chin4yii[cha'7,

  • 'itsee[tsoi7,

  • go[gay1'itsee[kijee7,

  • g0]teelnaazhaa7,

  • t1[t['11l7shentsaa7,

  • g88yetso,

  • 'ig1a['aash4."

Sh==d4, ]z8n1'ago, ts4deesk44dz.

(5.60)
"'Izh1sheebiz33y47 g0]t'ish4:
  • 'izh1sheenant'17tee[go[ga7,

  • 'izh1sheenant'17[ib1y4,

  • ch'44nnd7y4,

  • ch'44nnd7y4[tsoy4,

  • 'izh1shee[tsoy4,

  • 'izh1sheetsiit'1[it07,

  • ch22niit[aahd7,

  • 'izh1sheeb00d7,

  • 'izh1shee[ib1y4tsiiyaahanda'naahi[j887,

  • j4ji[gai7,

  • ts88[kaa[7,

  • ts88[kaa[7'4nt'97,

  • ts88[kaa[7ntsa7,

  • ts88[kaal7n[ch4nee7

  • t'1[t0d7,

  • gadee7,

  • g0]t'ish4.

Haad7 d1hisii7 n11god==dlee[."
Sh==d4 ]z8n1'a.

(5.61)
Nt-7yiy3sh4 'ig1a['aash4 naat'ash4g0]t'is4'1t'47 gaa'ye g0]t'ish4 d1'7[ts'4 baag0]y17.
Gaa'ye'ich22shchoshyiy1n4 beegodeey1n1'a.
  • "Gaa'yentsaa7,

  • go[gay1gaa'ye,

  • gaa'yez33y47,

  • tseesh=='ye,

  • g0]t'ish4.

Haad7 hisii7 n11godadlee[."
]z8n1'a.
"N1go'a '4din7 been11godad11[."
Sh==d4 ]z8n1'a.

(5.62)
"K'adi bikee'i[ch'3go[gijee bikee'i[aadaasijaa7. Naakigo ]t'igo nt-7yiy1sh4. Doo[i'hisiida '7y22da d77k'eh shijaagheh d==ka. Shinaats4kees7, d99] doobents4'ikeesda7, godalee[.
  • Dzi[1g0ochi7,

  • ghooniitse7,

  • nd77goot['idz7.

  • Bikee'i[kee'i[aadaasijaa7, ma'tso7.

  • K4'i[d4n1goghe'dees'ees] biz33y47 naadaach'izhoosh7, ch00n4]t'i7.



(5.63)
"K'adi d1hiiiy1. nD4bik'ehy1go '1shich'9laa '&y22da, sh77 shits'7s7 biz33y4go '1dishnd1. Shijaa7, sh7ch97, shind1a7, shik'1chosh7, shighoo7. Shij1d7 d99'7go, Shitsee7 dit['ooy4go, Naagoshnd4go hishtsi[go, Shikee7 'i[aadaasijaago, '1sh9 shiganid0 sh7laa7 'i[ch'88'1shl1go. Sh==d4 y1'4d8. K'adi ts4keeshch7h4 ma'ye 'een1dishd1 shi'4[chin4 shi'ishdz1]]. D1ha'y1 hosh11[1, gonsh[9deeda, d77k'een g0zh=go 'ishxoshdaa[. D1'its8n1 g0]t'ish4 shid1nego '1sh9 d1t0n1 hishdl3go. Naagoshnd4daa[."


(5.64)
"K'adi, 'Mai' n7zh7go '4d0njii. D1t'4go ni[nzh=daa[. Ns8go d777 naagodin7'3, '17y22da d1[ahden1 '1]laaee."


(5.65)
"Naash9[nd17 t'0o'1sh[aadaeen7 haa]? Nizaa n1diishts'97. H1]hee shich'88han1hadzi]? K'adi, '88sh9 shid1ash9 n]nd1!"


(5.66)
K'os7ghe'sh9 daa'idiihnd7.
K'os7ghe'sh9 'its1t['00l7 'i[ch'3sh9 nkee]t'i.
Bi'1l00l7 g=l9] nke]y1n1'a.
nDiigoosdz1]7 d77k'eh diyeesnd1n1'a.
}yol7, ][ch'i'7yi[, s177yi[ nkeedaay1n1'a.
"'It'ah [i'd0 naan11n1nsh'887 '1n11n3dl1 dahn."


(5.67)
N1go'a bid1ash9 k'os7 d1ndiigoosdz1]7 bik1ee nke]y1n1'a.
nDii7 diihnd7n1'a.
Naahihnd1n1'a.
K'os7 da'njooln1'a.

(5.68)
nD4] d1'1koodeey1], dood0dannd4nt==y4bi[ch'indile'1t'4da], nke]y1n1'a.
Goch'88ni]y1n1'a.

(5.69)
"K'adi, doond4h3t'9da7y22da, k'adi koy1 nannd1. Nnd4ne d1ha'y1 h7k1g0t'9y1 '1n1nga['88[daa[. Ni'iits'47 nnd4ne goch'88'4god8go nang='88daa[."


(5.70)
'*8sh9, Ts4k'eeshch7h4 gh1h1 ch'4[dloojn1'a.
Yee'a T0b1jiishchin4] siz9n1'a.
D77k'eh niheend1n1'a.
Doo'iy1agond4dan1'a.

(5.71)
N1go'a d77k'eeny1 naan0ogha[n1'a.
"{1n7 '4d8n1'a.D77k'eh '4din7, god==lee[.


(5.72)
"T['oh7'i['1n0o'1t'47 ndiigoosdz1]7 bi'4dedaa[. D1dzi[1da d77k'eh g=laa. Tsin7dantsaa7 danndeedzgo bit'227 beechaagosh'oh daag=zh= g=laa. '!sh9 ndiibik1ee naahihnd1h1t'47 naakah1t'47 'i[aanaat'a'1t'47.


(5.73)
"'Izh1shee g0]t'ish4 haad7 '4din7 bizaa daadiits'ago hadaa'di'1go daadiihnd7go. D77k'eh7 dits8n1nt'97, neest'1] 'ig1a['aash4, 'i['1n7'1t'4go 'i[taas'1go nnd4ne yeegoind1'1t'9y47. K'aats'os7'1t'47, '7l3hde'1t'47, ts4ha['1t'47, ts4b4sh'1t'47, bee[k'ai'1t'47, d1g0b7'iban'1t'47."


(5.74)
"nD4ne shee[t'4ne shik4k'ey1go. Shitaa] d1sh9 dasid1] nah1'19laa7; '$god8ee shaid4]'3ee '1sh[3go. D77k'eh k'ehg=zh0n4beenaash17. Doosh4'4deegodi[nd7dago, D1ha'y1 d1g0b7 g0ndii7 naats4n1g0ya[kosy1. '!got'4go naan1goya[nd77[daa[. K'adi, nnd4ne d77 nah77go, Beehinahnd1go Ha'y1nzh=y1 '1n1daa['88[go nahaan7'88."


(5.75)
"K'adi ndiigoosdz1]] bits'7s7 n1niishk'as. K'os g=laa. Haadaagotogo, daa'idiihnd7go, t07 nkeen1naago[t8. God00ya'!"
d==ndiin1'a, T0b1jiishchin4].
D77k'eh d1'1gh1dzaan1'a.

(5.76)
"N1go'a, d1n11bik'ij8go, t['oh'iito7 'i['1n0o'1daat'47 t['oh'iigaa7 'i['1n0o'1't47 d77k'eeny1 '1t'4go. D1ditsin7da, t['ohnaaneesdidz7da, ndiibik11'naaneesdidz7da d77k'eh n1daa'iigaago, [i''7 daa[it0go, daa[igago, daa[itsogo, daadat['ijgo, daa[ich7d4go; danzh0n4go dan[ch77n4go godalee[. Bik'ij8go, neest'1]7 'i[tahgo '1daat'47, ditsin7, t['oh7da, d77k'eh h17bee[t'47 daagodalee[. Dzi[7da: b4]ch'iy4, ch'o'o[, ta[7, niishch'77'7, d77k'eeny1 dzi[7keedaa]t3go god00ya'. D11'177 ditsin7da bich'3sh9 nd4ne god1] g=l9daa[. Ha'y1go nzh=y1 han1goya['88[daa[. '!sh9 haad7 nee[t'47 neest'1] baagodalee[. Yich'3sh9da haad7 goch'8nzh=7 y4gog=s8daa[.


(5.77)
"K'adi t07 hadaasl9daa[. Dzi[7bighe'y1, 'iind1[3daa[. T['a[dane g0]t'ish4 g0d33'go 'i['1n0o'1t'47 dzi[7ghe'y1 g0b1godalee[. !sh9 b88'1t'9y47 'i['1n0o'1t'47 g0b1[3daa[. Bee'iind17 doog0ch'88nee['3dago; g0b1[3daa[. D1g0b7 g0b1'1sh'9.


(5.78)
"K'osn1 daadik1daa[. D1bik1d4go naadaago[t8daa[. Daa'idiihnd7go, hadaagotogo, 'its1[t['00l7 nkeeda]t'igo, d77k'ehgo beeg=zh=go naagogh1daa[."


(5.79)
"Hosh g0]t'ish4 d1'17da bineest'1][3daa[, 'i['1n0o'1t'47 d77k'eh. Doo[i'4d8dadaa[. D1ha'y1 ts4godeesk44j7 d77k'eh g0d33'daa[."


(5.80)
"K'adi, shitaa], d77k'eh ]ghaa[ n1'1shlaa7 nnd4ne g0ba]'887. K'adi, d1'1t'4go haad77 '4din7 shich'ahn[ch7."


(5.81)
")ow0, d77k'eh bee[t'4. D77keh shi[nzh=. '$god8'4 b4g0]s8 d1ha'd3'."
bii[nd7n1'a.

(5.82)
"'!0, k'adi b4gons8. Nndii7 gotahndaago, haad7 ha'y1go '1goil17 bich'8nzh0n7 g0b1'3l1. Shim1] b4h7dishki."
ndin1'a., T0b1jiishchin4].

(5.83)
'Isdz1n1dleesh] ka]y1n1'a.
"D77t['oh 'i['1n4go'1t'47 d77k'eh7 bich'8nzh=go g0b1'3l1. {ahde ch'i[b44jgo, [ahde daa'ik'ech'i'aa[go, [ahde daa'ik'eech'i[ch'7go, '4yaan1daa'shdi[k'3go, ch'idl3godal77[. 'Izee hoogh4daa[. D1ha'y0o y7k'1g=t'9y1go '1n1goya['88[daa[. D77d77 'izee7 d77d77 d77d77 t['oh d77d77 'izeedighin4 hoogh4daa[.


(5.84)
"T['osh4'izee], d1g4 d99n nigoozhishdeeda, nk'ehgo nd4n1godadlee[.


(5.85)
"N11n1[i'7y1, 'izeehind17, 'izeedoo'iy1ach'4'3['9dadaa[.'!7 b7k1, n7zhii7 nzh0n7 n1'1sh[aa.


(5.86)
"K'adi, '88ee 'izeen1'ii[nd1]. nD7d0 t1d7d7] benk11'naagodazo. '!gh1t'4go '1ngo['88daa[. nD4n1'y==[chii[daa[.


(5.87)
"'Izeehootso], nd7 h0ngh4daa[. nD7d0, t1d7d7] d99'go yeng0] ndilgo, nd4n1'd==[chii[.


(5.88)
"K'adi, '88sh9nd1s4, 'izee g0]t'ish4, shits0y4. 'Izei[g0]l9], '7l0ha[7 yengotsidaa[. Nzh0n7 b7k1 'ango['88daa[. '&y22da, 'izeehoojine], nd77 d1h17bich'8]zh=daa[. nD7d0, 'izeedoon1nee['3da]. T['ohbind1a], [ahde g0d33'go, d1ha'y1go '1ngodal77[.


(5.89)
"K'adi nd7d0, 'izeeb7ndii], d77k'eh bich'8]zh=daa[. '&y22da, hang==ch'igo, doo'1kaaday1 '1shig=laa doo] nd7da. D1nzh0n4n1 b7k1 g0]l9daa[.


(5.90)
"K'adi nd7d0, 'izeehooto], d77k'ehn1 nzh=go ]l9daa[. Daha'y1go ni'1l00l7 shi'1l00l7 nee]y1go, 'izee yeng==zhiidaa[. D1hay1go '1n1nga['88[deeda, bee[k'ai beedash9 yeng==tseedeeda, ng==k'3deeda, d1'1gh1t'4go nnd4 bi'ize]l9daa[.


(5.91)
"K'adi, n11n1g=l9d77k'een] 'izee[iga]. D77k'eeny1go nd7d0 ]zh=daa[. T1d7d7] d99ngo yi[ng=k3go, d1haad7 doch'4'3['9dadaa[.


(5.92)
"K'adi '88sh9, 'izee[ib1], d1h17 d77k'eh bich'8]zh=daa[.


(5.93)
"K'adi, 'izei[han1gach7], d1'17b7k1 han1]t'9go '1nch'9laa. '&y22da, d1ha'y1go ]zh=daa[.


(5.94)
"'Idisht['ish, doonaag0][t'4dago, d77k'ee]y0o doo'iy1ach'4'1d==['88[da. H7b7k1, 'izee '1nish[aa. 'Ts4gh1n1ns4go' ng0zh7daa[. '&y22da, dooha'iy1ah1]bich'88'1]t'4dadaa[. B7k1 'izee '1nish[aa.


(5.95)
"Ts4[tsoy4'izee], nd7d0, nd4ne nango'88deeda, g0ch'88nndii7'4d8daa[. T1d7d7] d99go ngodeesnd1go, nzh= '1n1god==dl77[. '!7 b7k1, 'izee '1nish[aa.


(5.96)
"Ts4'izee[izh8], doo'iy1ach'4'3['9dago, 'izee '1nish[aa.


(5.97)
"K'adi, d77d77 d1nah7k'eh 'izee '1nahish[17, d77k'een han1daanaht'9daa[. D1haad7 yi['1n1g=laa7 d1'17bi[ ]zh=daa[.
  • Ts4b44shdi[hi[7,

  • ts4di[hi[7,

  • ts4dat['ij7,

  • ts4[itso7,

  • k'eeshch77,

  • ch77,

  • [eetso7,

  • dat['ije7,

  • t1d7d7] d1haad7,

  • dleesh7,

  • gooshch77,

  • t'eesh7,

d77d77, nah00zhii7 d77k'eeny1go nd4 bich'88nash=daa[.


(5.98)
"K'adi, '88sh9nd1s4, dood1t['ohnzh0n4n1 bee'iind1da dood1ts8nzh0n4n1 bee'iind1da. D1h17 d77k'eh bee'iind1. '&y22da, d77 t['oh7 'i['1n4'1t'47 d1'izeen1 d1]bi[ ]t'9daa[.


(5.99)
"T['a[dei], nit'227 goi[b44jgo g0d33'daa[ nind1a7bi[. 'It'22]k'oj7], nit'227 nind1a7 nd4 g0d1]daa[.


(5.100)
"'Izee g0]t'ish4 t['oh7 d1h17 bich'8nzh0n7, '1sh9 d1ha'y1go nash=daa[. 'Izee nee'iind1daa[.


(5.101)
  • "'Izeehooj8],

  • 'izee[tsoi],

  • 'izee[iga],

  • 'izeedat['ij],

haa] nz=]. Haa] donzh=da] nahch'88'4god8go. D1nd4n1 'a[ch77n1 b7k1 'izee '1nahish[aa.


(5.102)
  • "'Izeehond11[,

  • 'izeehoojin4,

  • ha'ich'iid4,

  • izee[tsoi,

  • chogosht['7nee,

  • 'izee[b17,

  • 'izee[ga7,

  • 'izee'1[ts' -- s7,

  • ts8bi[n1daa'ch'i[t'oh7,

  • s17'izee7,

  • dl=='d33'7,

  • ts8yan1go[chin7,

  • ts4gh1nees1hee,

  • 'izeeb4d -- s7,

  • 'izeedat['ij7,

  • 'izeek4ghash[izhih7,

  • [9bizee7,

  • 'izeedi[t227,

  • 'iy1n4bid33'7,

  • t['ohbichaheg=l7n7,

  • t['oh'iigaa7,

  • 'izeebit'22da[ghadz7,

  • ts4zh7,

  • ts4zh7tso7,

  • ch'7ndeezee,

  • ch'4go[ch8,

  • dz4,

  • dz4tso7,

  • ts8[tsoi7,

  • 'ich -- sh7.

K'adi, nah00zhii7, nd4ne 'i['1n0o'1t'4ne 'indaa 'i['1n0o'1t'4ne ndiigoosdz1] bighe'g=l7n7 d1haad7 d77k'eh bich'88nash=le.


(5.103)
"K'adi, g00'ye 'i['1n0o]jaaj]ne nnd4yi[ doon1gonee['3d0. D77k'eh nnd4ne 'indaa]neda yi[na[9daa[. Bi[nash=go binahnd77daa[.


(5.104)
  • "'Iy1n4 g0]t'ish4,

  • [9 g0]t'ish4,

  • dzi[1 d77k'eh7 g=l7n7,

  • shash '1daat'9y4,

  • '7d07 '1daat'9y4,

  • dzi[dib4h4 '1t'9y4,

  • b8ntsa7 '1t'9y4,

  • y1n4[izhin7 '1t'9y4,

  • ch'ilaa7 '1t'9y4.

nDiigoosdz1] bik1ee nd4 'ig1a['aash4 'indaa 'ig1a['aash4 d77k'eh h00zhii7 bi[nash=daa[. D1ha'y1go y7k1t'9y1go '1n1nga['88[go b7k1 '1nahish[aa.


(5.105)
"K'adi '88sh9, ndiigoosdz1] bik1ee naadaa'ahnd77 d1nah7k'eh nd4ne bi[nash=go d77k'eh nahk11's8'887 d1nahts87da nd4ne 'indaa]ne bi[nash=go '1nahish[aa.


(5.106)
"N11n1'88sh9, t1ghe'naaka]ne d1nah7k'eh nahts87 nahk1y47 d1haad7 beegona[97 d77k'eh nnd4ne 'indaa]neyi[ bi[nash=daa[. '!7 b7k1 '1nahish[aa.


(5.107)
"K'adi '88sh9, ndiigoosdz1] bik1ee doo'iy1ashi[nzh=da7 nah1nn11n0osh'88'1t'4da. Shinnde']ne shicheeshk4 na[9. Sh7 '88sh9 s7d1. Shaanaats6kees. D77k'eh nah1'1sh[aa.


(5.108)
"K'adi nah7 'i[eenahdiishndii[. 'I['1]y0o y1daa[ti7[3deeda, sh77 nah1'1sh'9. '&y22daa nahaagodin7'3. D1nah7 naah7ndii7 beeha'y1h1ht'9y1 bee'1n1daaht'88[. D1'1gh1t'4ndah, naagont'ee7 d77k'eeny1. '$nt'9]ne nndii7 nahtahg=l9go '1nahish[aa.


(5.109)
"K==h4j8 nahtah1dishx1. H7y22da, shitaa] shim1]yi[ 'i[k'id3 'in1gat'11j. K'adi sh7d0 g0k4y1 n1d4shdz1. Sh77 T0b1jiishchin4] daana['9] sh7 '1sht'9. '!sh9 sh7d0 y1shti. '!7sh9 d77k'eh '1dishndi.


(5.110)
"H7y22da, shicheeshk4ne, sh7lahk4y0ne, shik'isek4ne, shideed4k4ne, 'i['1n0o '1sh9s9]ne: d1nah7k'eh d77k'ehy1 sh7k1 naadaadah'9daa[. D77k'eeny1, haad7 j9, nahaan11dooshd11[. '&y22da beehinahnd17 beeg=zh=y1, '1naht'4daa[."



6. Coyote and Quail
Horace Torres

(6.1)
Ma'ye7 '7]tiny1 ho[dloshgo D1[d1n47 bizh1a6 yi[ch'azhoshgo y88[ts3n1'a.

(6.2)
'!koo Na[dloosh47 '1goo[nd7n1'a:
"Ha'y1gohee nizh1a]ne g=zh0n4go 'i[k44']t'igo nik44' naan1ch'azhoshgo '1]s8?"
Naa[dloosh47 goo[nd7n1'a.

(6.3)
"D77d77'22 t['00[ bitah]t'i7 beeg=zh0n4go shik44' naan1ch'azhosh."
D1[d1n47 goo[nd7n1'a.
nD7d0 d1'1gh1'9l1, Naa[dloosh47."
bi[ch'ind7n1'a.

(6.4)
"'!7y2', sh7d0 '1gh1'ish[1."
Ma'ye7 goo[nd7n1'a.

(6.5)
'!koo, '1gh17 'et['od47 bizh1a]ne bizoo[y1 gh1daa'iistsigo, '1gh17 'et['od47 bizoo[y1 'itah]t'igo '19laan1'a.
'!koo 'i[k4idaas'44jn1'a.
'!koo, k1t'4go '19laan1go, gh1h1 yeesh1] ch'4]dlooj.
N1go bizh1a7 ndiiy1 neesnd1go sij4n1'a.


7. Coyote Marries His Own Daughter
Horace Torres

(7.1)
nDii'1goch'9laad3, d1'7[ts4 d1godeey1d3, d1ma'ye.
nD4k'eh y1daa[tin1'a.

(7.2)
Ma'ye7 doo'ee'19laadan1'a.
nDii7bik1ee d77k'eehny1 doo'ee'19laadan1'a.

(7.3)
Bizh1a] yaab00ndiin1'a.
"Ch'osh n-=t[izhgo, daahk1."
nd7n1'a.
Bich'ee'] yaab00ndiigo '1ndin1'a.
"D1'7[ts4 nahd1]y1] 'it'4deheetsaaye baadaa[tee[."
nd7n1'a.

(7.4)
'!koo, ch'osh n-=t[izhgo, ts'ideeskan1'a.
nD1s1 ch'akan1'a.
'!] biz33y4] t'3y1 n1deesgaln1'a.
"Shid1d4 dashnt'i."
ndin1'a.

(7.5)
"Shiz33y4, doo'1gh1ch'indida. 'I[k'id3 goch'3d55ka."


(7.6)
!koo gotaa] dashnt'in1'a.
'Aash9 doo'1dash9go god1n1ch'7]t'i.
'!koo koy1 ch'akan1'a.

(7.7)
"'Iy1a na[ch'indi."
ndin1'a.

(7.8)
"'D1haa] '7[ts4 nahd1]y1] 'it'4deheetsaaye baadaa[tee[', na[ch'indi."


(7.9)
'!koo goy1ch'e'ntsaa] yaan1dz1.
Doo'1kaanaach'igh1dan1'a.

(7.10)
'!koo yaa k1h1ch'intaan1'a.
G0]t['ash9 s -- s si'3n1'a.
'!koo '1] bi[naach'i'aash] yaa k17k1ntaan1'a, b7]t['ash9 s -- s si'1n7.

(7.11)
"Kosh4go n11ch'at'i."
d77 yandii[n1'a.

(7.12)
'!koo '1] ch'eek6] bim1] yaan1ch'7]t'in1'a.
'!koo bim1] '1i[nd7n1'a:
"Yaa k1h1nshtaa7 g0]t['ash9 s -- s si'3n7 '1sh9 naadiyooshchigo, 'koy1go n11ch'at'i,' ch'idiyandii[."


(7.13)
'!koo gom1] '1goo[nd7n1'a:
"Yaa b1h1]d==taa[. Nzh0n0o biy88[h11sh. Ntaa] b7]t['ash9 s -- s si'3n."


(7.14)
'!koo bits'iy88[haajn1'a.
'!koo '177 s -- s7 baach'88[ts3n1'a, '88[haajgo.
'!koo bitsii7 gh1h1 b4ch'7]ghi[.
"D1n1b7n1! D1n1b7n1! Shim1, d1n1b7n1! d1n1b7n1!"


(7.15)
Bee'itsee[ biz33y4 n1shn'3n1'a.
'!koo bich'88bi['4deeshneestan1'a.
'!koo goch'3'4deeneestan1'a.


8.The Killing of the Monsters
Horace Torres

(8.1)
nDii'1goch'9laad3, '&[ts4godeey1d3, nDii7 bik1ee doonn4]g0laadan1'a.

(8.2)
K'os7 daheest-n1'a.
'Isdz1n1daleesh] y1da'neet9n1'a.
'!koo Naagh44'neesgh1n4] g=l9n1'a.

(8.3)
'!koo k -- '7 bit['1hy1 ch'ins1n1'a.
Gh77'y7 kaan1d1n1'a.

(8.4)
'!koo:
"'$[chin4 bichaane k11si'88."
goo[nd7n1'a, Gh77'y7.

(8.5)
"'$[chin4 b4]daastsaago '4[chin4 bich22 '1n1gosh'88."


(8.6)
Gh77'y7 biz33y4] ch'ins17 y4g=s8n1'a.

(8.7)
Naagh44'sgh1n4] nagh1 sil9n1'a.
Ch'ins1n1'a.
'!koo ntsaa sil9n1'a.

(8.8)
Gh77'7 kan11n1dz1n1'a.
K -- b22ee bik4k'ehn1'a.
Gh77'7 bik4k'ehe kaag -- [ts3n1'a.
"'$[chin4 bik4k'eh."
nd7n1'a.

(8.9)
"'$[chin4 bik4k'eh '1n1gosh'88."
nd7n1'a, 'Isdz1n1dleesh].

(8.10)
'!nd7n1'a:
"H22sh2, '1gh3l1 '4[chin4 bik4k'eh7."


(8.11)
'!koo b1'1gh1ch'9laan1'a.
'!koo, gogan7 ndiibik1y1, '4[chin4 bik4k'eh b1'1goch'9laan1'a, gogan7bee.
'!koo '4[chin4 d11nd7 bik4k'ehn1'ah1.

(8.12)
'!koo Gh77'7 '1nd7n1'a:
"D11nd7 '4[chin4 bik4k'eh '1gonlaa7."

'!koo goch'3n11n==dz1n1'a, Gh77'y7.

(8.13)
'!koo Nagh44'neesgh1n4] ntsaa sil9n1'a.
'!koo k'aa b1'1goch'9laan1'a.
K'aa d1d99' b1'1goch'9laan1'a, Isdz1n1dleesh].
K'aa yeedi[t'0n1'a.

(8.14)
'!nd7n1'a, Naagh44'neesgh1n4]:
"G=gh47 doo'1gh1nnd4]g0laada7 bich'88godishl4."
nd7n1'a.

(8.15)
'!koo 'Isdz1n1dleesh] '1bii[nd7n1'a.
"Ngh4 nd47 '1i[nd7, shizhaaj4."
bi[ch'ind7n1'a.

(8.16)
"Sh7d0 ngh4go '1dishnd7."


(8.17)
'!koo deeszhaan1'a.
Dzi[7ghe'y1 naach'it'in1'a, k'aa7 naaya[jago.
B887 yeesx9n1'a, k'aa7bee.
K -- dee'd==[j4n1'a.
B887 yeesx9n7 'i[gha[n1'a.
'Its887 ts4y=='88n1'a.

(8.18)
Gh77'y7 baach'7]t'in1'a.
"'Ishgha[."
nd7n1'a.

(8.19)
'Its887 sit'47 kaan1yin'88n1'a.
'!h2h baan1chin'88n1'a.
'Its887 kaan1yin'88n1'a.
Baan1shn'88n1'a.

(8.20)
"'I[n[t'0."
goo[nd7n1'a.

(8.21)
"'!h2h,"
bi[ch'ind7n1'a.

(8.22)
"nD7 '7[ts4 sh7][t'0."
Gh77'7 goo[nd7n1'a.

(8.23)
"Dooda,"
bi[ch'ind7n1'a.
"nD7go '7[ts4 sh7][t'0."
bi[ch'ind7n1'a.

(8.24)
'!koo b4]ch'iy4 bik'aan1'a.
B4]ch'iy47 bik'aa7 beegon[t'0n1'a.
Naagh44'neesgh1n4] ch7][t'0n1'a.
Y7]yoln1'a.
K'aa naa'indiin1'a.

(8.25)
'!koo b7d0 ch7][t'on1'a.
B44sh7 bighahnaach'==[teeln1'a.

(8.26)
'!koo n11g0][t'0n1'a.
K'aa7 baan11ch'7]yoln1'a.
K'aa naan11'indiin1'a.

(8.27)
B7d0 n11ch'7][t'0n1'a.
B44sh7 bighanaan11ch'==[teeln1'a.

(8.28)
Naagh44'neesgh1n4] n11ch'7][t'on1'a.
K'aa7 naay7]yoln1'a.
K'aa naan11'indiin1'a.

(8.29)
'!koo b7d0 n11ch'7][t'on1'a.
B44shbi'4de bighahnaan11ch'==[teeln1'a.

(8.30)
'!koo Naagh44'neesgh1]4] n11ch'7][t'on1'a.
'!koo d99n sil9n1'a.
K'aa naan11'indiin1'a.

(8.31)
B7d0 n11ch'7][t'on1'a.
Ch'iyeesx9n1'a, Gh77'y7'.

(8.32)
'!sh9 Naagh44'neesgh1n4] bikoogh2 n1dz1n1'a.
"'Iy1n4[izhin7 bich'88diy4shdz1."
nd7n1'a.

(8.33)
"Shizhaaj4, nd4ngh47 nd4 '1i[nd7."


(8.34)
"Sh7d0 ngh4."
nd7n1'a, Naagh44'neesgh1n4].
Yich'88diyeesdz1n1'a.

(8.35)
Go[gai 'i[nd7y1 sit9n1'a.
D1haad7 ya[ts44[7 yii[tseen1'a.
Doo'1gh1nnd4]g0laadan1'a.

(8.36)
'!koo t['oh7 bi'22sh9 baach'iyeedz1n1'a.
Ch'ichago bich'88ch'iisd1n1'a, t['oh7 '22sh9.
{9ghe'naa'indil7 goch'88ha'==ndiln1'a.

(8.37)
"'Iy1ab2ncha?"


(8.38)
"'Iy1n4[izhin7 doo'1gh1nnd4]g0laada. '!] shishx4go '1sh'88."


(8.39)
"K11bich'88y1 d99n ha'ishnd77[. Shin4n['9. D99n'i[yaaee godishchii. Bij477 bighaa7 baahishnd77sh."


(8.40)
'!koo bighaa7 baach'==ndijn1'a.
'Iy1n4[izhin7 n1diit[ijn1'a.
"'Iy1aheen1?"
nd7n1'a.

(8.41)
"Nghaa7 naahishnd77sh. Shizh1a]ne shaadaasdl7."
bi[ch'ind7n1'a.

(8.42)
'!koo d1'1kaan1' neet9n1'a.
Bij47 si'1n7 '1kaa ch'ind77shn1'a, bighaa7.
'!sh9y1 d77k'eh k1'19laan1'a.

(8.43)
Kaan1ch'7]t'in1'a, {9ghe'naa'indil7.
"Koy1 'ii'1]y1 bich'88ch'9t4. K'adi bighaa7 h00ndij7 ][t'0. D99n 'ii'1n7 d1s7yaah4y1 '1k11 ']gee."


(8.44)
'!koo d77k'aa7 ch'a[jan1'a.
Bij477 d1go[gay1 d1ch'it'igo k1'19laan1'a, {9ghe'naa'indil7.
Ch'7][t'on1'a.
'$deeshn1'eestan1'a.
D1s7yaah4y1 'ii'1]y1 'ich'in==gon1'a.

(8.45)
'Iy1n4[izhin7 'o0chan1'a.
Bidee7 yeegodeedz99dzn1'a.
'!sh9da n11n1yaah4y1 bidee yeen11godeedz99dzn1'a.
'!sh9da n11n1yaah4y1 bidee yeen11godeedz99dzn1'a.
'!koo bidee yeen11godeedz99dzn1'a, 'ich'in==gon7y1.
D1g4 bidee7 keenah4]gha[go, naan==kaan1'a.
Ch'iyeesx9n1'a.
Doo'1gh1nnde]g0laada '17 b7k1 '1ch'i['88n1'a.

(8.46)
'!koo 'Iy1n4[izhin7 bich'77 hach'==[t3n1'a.
N1shneest'asn1'a.
'!gh1ch'7]jaan1'a, bidi[7.
'!7 bidi[7 bich'77ghe'1 '1gh1banch'7][t3n1'a.

(8.47)
'!koo gokoogh2y1 n1ch'9dz1n1'a.
"'Its'1tso7 bich'88diy4shdz1."


(8.48)
"Shizhaaj4, ngh47 nd4 '1i[nd7."


(8.49)
Nee[d3go bich'88n11shdiyeesdz1n1'a.
'!kaa 'Iy1n4[izhin7 ch'iyeesx9n7 bich'77 '4k'eshdeedisn1'a, gots'7s7 d77k'eeny1.
Ts4ha[7 ch'a'11[go, go[gaj8 baach'4ch'7]y1n1'a.

(8.50)
'Its1tso7 Ts4t'1go[ch7y1 bigh2n1'a.
Bizh1a]ne '1kai[ch'iisj4n1'a.
Go[gaj8 baach'4ch'7]y1n1'a.
'!koo, d1g -- [ts3ee, g0]gon1'a.
Gojishn1'a.
Go[n1diit'1n1'a.
Ts4t'1go[ch7y1 n1g0][t9n1'a.
Bizh1a]ne yaan1g0][t9n1'a.

(8.51)
'!koo:
"H2h daa'a[gha[."
nd7n1'a.
'!koogo '-=t'an1'a.

(8.52)
'!koo bizh1a]ne bich'88n1ch'idiidz1n1'a.
'!koo d77 'ich'77 gok'edeesdidz7 '4keen11'ch'at'aan1'a.

(8.53)
"'!d77d77 d99'na[t'47 haa] gosdan1t'1?"
goo[nd7n1'a.
Naagh44'neesgh1n4] '1goo[nd7n1'a.

(8.54)
'!koo:
"'!]] d1ch'7k44'naagh1] gosdan1t'1."
bi[ch'ind7n1'a.

(8.55)
Bizh1a d99'i[t'4n1'a.
'!koo '1] gosdan1t'1] n1b7'ch'isii.
'!] t1'i[t'4]ne ts4ha[7 beenaach'iistsee.

(8.56)
D1[een1 'idzii] bich'88y1ch'i[tin1'a.
"Ntaa] ha'go nn1had11[?"
bi[ch'ind7n1'a.

(8.57)
T07 daashdind77[go, '88sh9 dah]daa[j99[."


(8.58)
'!sh9 b1nch'iyeedz1n1'a, ts4ha[7bee.
T07 daashdind77[n1'a.
Kosh9 '-=t'an1'a.
'!sh9 dahneesj9n1'a.
Bit['1sh9 ch'iid1n1'a, ts4ha[7bee.
Beech'iisndiin1'a.

(8.59)
'!koo:
"Nm1] ha'go nn1had11[?"
bi[ch'ind7n1'a.

(8.60)
"Sh1'ii'1hgo t07 daashdinnd7i[go."


(8.61)
"Ha'1sh9 dahn1n[j9?"
bi[ch'ind7n1'a.

(8.62)
"Kosh9 dahn1n[j9."


(8.63)
'!koo bit['1sh9 b1nch'iyeedz1n1'a.
Kosh9 n==t'an1'a.
'!sh9 dahneesj9n1'a.
Ts4ha[7 beech'iisndiin1'a.
nD4 doob1]g0laada7 b7k1 '1ch'i['88n1'a.

(8.64)
'!koo '1] biz33y4] kaadahch'ineed1.
Go[gosdan==t'a.
'!goh11n4 galee[go, ndiij8 go[hanyaadeet[ijn1,
Ts4ha[7 yeech'iisndiin1'a.
Bits'os7 hach'iyandish7 ch'iyayo[n1'a.
"D77 ''izh1shee' '1hoogh47."


(8.65)
'!ghahy1 ts'4hat'an1'a, d77 ndiibik1ee 'izh1she7.
'Its'os7 hach'iyandish7 'izh1she7 ndiibik1ee 'izh1she7 '17 d77k'eh yich'3sh9 '1t'9.
Naagh44'neesgh1n4] '19laan1'a.

(8.66)
'!koo bigh2y1 n1dz1n1'a, Naagh44'neesgh1n4].
"Bind1ayee'igh1n7 bich'88diy4shdz1."
nd7n1'a.

(8.67)
"Shizhaaj4, '17 ngh47 nd4 '1i[nd7."
'Isdz1n1dleesh] bizh1a] yii[nd7n1'a.
Bind1ayee'igh1n7 bich'88shdiyeesdz1n1'a.

(8.68)
Ts4dasit3y1 bigh2n1'a, 'ii'1n4y1.
T['oh7 '22sh4 b1nch'iyeedz1n1'a.
Ch'ichago, bich'88ch'iid1n1'a.

(8.69)
"'Iy1ab2ncha?"
goo[nd7n1'a, Ma'ish=7.

(8.70)
"'!gh1] Bind1ayee'igh3] biz44d7 b1hishcha."
nd7n1'a.

(8.71)
'!koo:
"Shit['1sh9go dah]tee. '!j8 n['4densht1."


(8.72)
Bit['1sh9 dashneet9n1'a.
Go['4deeneestan1'a.
'!koo Dl=='y7 daadiihnd7.
'!koo '177 [1sh7 b1dee'9n1'a.
Daadii'aahndii[go Bind1ayee'igh1n7 ch'6nd1go dee'9n1'a.
T'3y1 yaan1ch==t'in1'a.

(8.73)
Go['4deen11neestan1'a.
N11daadiihnd7n1'a.
Ch'4n11n4]gon1'a.
Yaak4h88'17 bit['1sh9go dahch'ineesghaln1'a.
T'3y1 n1ch==t'in1'a.

(8.74)
Yaak4dah88'17 bih'88hashneegon1'a.
Bich'88yaa'ch'==y1n1'a.
'!goh11n4j8, doobind1ayee'igh3dan1'a.

(8.75)
Yahy1, bizh1a]ne yi[naaheet3n1'a.
D99'i[t'4n1'a.
"Ha'1sh9go?"
nd7n1'a.
"Y1t'1sh9go?"
nd7n1'a.
"D1ndeed4go d00'88.
biche'ishk4ne '1i[nd7n1'a:
"B1d1]'1l1."


(8.76)
"D1s7 d1]'1sh[1."
goo[nd7n1'a.
'Ik'a[1n47 ts4y==[tsoodzn1'a.
'!j8 dain4['9n1'a.
'Ik'a[1n47 nzh=go sit'4n1'a.
H47 baahadaasl9n1'a.

(8.77)
Ch'iisi[n1'a.
D1'1j8n1 dain4['9go, ch'iisi[n1'a.
'Ik'a[1n47 yeebitaich'iistsasn1'a, bi'nd1k'eej8.
Ts4ha[7 beebitaich'iidzo.
'!kaa d77k'eh naach'iistseen1'a.
"*8sh9nd1s4go doonnd1abee'igh3da."
bi[ch'ind7n1'a, Naagh44'neesgh1n4].

(8.78)
'!sh9 bigh2y1 n1dz1n1'a.
"Hiisk3go Ch'ilaa7 bich'88diy4shdz1."


(8.79)
"Shizhaaj4, '177 ngh47 nd4 '1i[nd7


(8.80)
"Sh7d0 ngh4."
nd7n1'a.

(8.81)
K'aa b1'1goch'9laan1'a:
K'aa7[iit'eeshn1'a,
K'aa7[i[itson1'a,
K'aa7[idat['ijn1'a,
K'aa7[i[igan1'a.

(8.82)
Ch'ilaa7 go[gai 'i[nd7y1 sit9n1'a, dooghanaa'id1dago.
K'aa7 '17 [izhin7 ha'ii'1hy1 baa'ich'==sin1'a.
Y1di[hi[7 han==s3n1'a.
'!d77 Ch'ilaa7 '1kaa '-=taadzn1'a.

(8.83)
Nandi'1h7yaay1 k'aadat['ij7 baa'ich'==sin1'a.
Y1dat['ij7 han==s3n1'a.
'!kaa 'in11n==taadzn1'a.
'I'ii'1h7biyaay1 k'aa[itso7 baa'in11ch'==sin1'a.
'!kaa 'in11n==taadzn1'a.

(8.84)
'!7 Ch'ilaa7 h88y1n1'a.
Doodeey1dago, n1na[t88[n1'a, bikoogh2j8.
N1hakos7biyaay1 k'aa7 [iga7 baa'in11ch'==sin1'a.
Y1[iga7 han==s3n1'a.
'Akaa 'in11n==taadzn1'a.

(8.85)
'!j8 bikoogh2j8 '1kaa ch'7]t'in1'a.
'!koo kosh9 n1na[t88[n1'a.
'Id88go deech'ago bizaad7 h-='1go kaan1ch'7]t'in1'a.
H88y1.

(8.86)
'!koo bizoolsh9 ch'iisi[n1'a.
'!koo ch'iyeesx9n1'a.
'!koo:
"K'adi, '88sh9nd1s4go, nd4ne neehind1daa[."


(8.87)
'!koo Ch'ilaa7 '1nd7n1'a:
"Shighaa7 doodaagoy3da."
nd7n1'a.

(8.88)
"Dooda."
bi[ch'ind7n1'a.
"Doha'y1 nd7'1deeda."
bi[ch'ind7n1'a.

(8.89)
Doo'1gh1n'nd4]g0laada7 d77k'eh naach'iistseen1'a.
'!sh9nd1s4go nd4 g=l9n1'a.


9. The Mescaleros' Prophecy
Fred Pelman

(9.1)
nDii'1goch'9laad3 Naagh44'neesgh1n4] '88eenah7]jaaj dzi[gais'1n7 bind1d4.
"D77 dzi[ dasit37 Mashgal4ne bik4yaadaa[."

'!koo '88ee Naagh44'neesgh1n4] nah7]jaajn1'a.
'!7 'it'ah naah55t33.
'!]] Y00s] ndii'1g=laa]:
"D11nd7 '88ee Mashgal4ne bik4yaadaa[."
nahii[nd7n1'a.

(9.2)
'!sh9 d1nd4n1 ndiibeedahgoos'3n1'a.
'*8sh9 hanyaago sh1han1t'1y1d0 sh1'ii'1y1d0 s -- sbinibit['1h1d0 '177 nd4 bindiiden7.
'!77 ha'y1hee 'idaaskag0?
K'adi Mashgal4ne7 g=laa7 d1b4ghah4go Mashgal4ne n1'idzii.
'!koo 'ind11]ne nd4 bindiiden7 d1beehadeesb8.

(9.3)
'I[k'id3 'indaa'4daad8d3.
'I[k'id3nnd4ne '1gh1ndi.
'*8j8 'indaa doot'9dad3.
'Indaa[iga]ne bind1a7 dat['ij7 d1nd4n1 ndii7 beedahgoos'3daa[."
daand7.
K'adi '1gh1dzaa.

(9.4)
'!koo:
H11l7nnd4n1'idzii7, '1koo 'indaa daah9laa."
ch'ind7n1'a.
D1'1kaa'1dzaa.
"'!koo ndii'4n1god87 '1h11n4daa[."
daand7n1'a, Mashgal4ne7 hadaast88]ne.

(9.5)
'!7n7 doo[i'haodz7da.
'It'ah 'it4dandz77n4go, d1'1gh1hnd1.
K'adi d1'1gh1t'4ndah, d1'1gh1t'4go '1nah9laan1'a, Y00s].
'!77 dooy1adaahit'9dago '1nah9laan1'a.
'!77 'it'ah d1'1gh1nt'4go h -- ka.

(9.6)
D1'1gh1t'4ndah, d77 nnd4bind1adat['ij4]ne bik4k'ehy1go dahnaa'ijish.
K'adi d77 nd4ne '1]] nd4 bitsii ch'==sh4.
Bi'4de7 d77k'eh 'ighe'sij4.
K'adi nd4n7 doob4g=z8da d1'indaa7.

(9.7)
'!gh1t'4 'indaa bik4k'ehy1go ' -- ka7 'i[k'id3, nd4ne '1nd7n1'a.
D77k'eh d1'1kaago '1gh1'88j8 doo[i'indaahot'9dad3.
'I[k'id3 nd4n4 '1nd7n1'a.
Doo[i'haodz7da.