Chiricahua Apache Text


39. Old Apache Customs
Lawrence Mithlo

(39.1)
'I[k'id3, inndaa7 'it'ago h2h4 [3 daolaah1t'4dad3,
nD47 'i['ango '1daahoogh47 d77k'eh joogobago daahind1n1'a.

'&y22da k'adi, Chidik11go hoogh47 '1sht'9.
Shinnd47, bi[nnd4nsh[97, d1s7d1'1t'4go 'i[k'id3 daahind1n1'a7 baana[daagoshndi.

(39.2)
Daanahits0y47 d1[eezh7ighe'y1 daahind1n1'a.
D1t['ohn1 beekoogh2sh9 d1'1daa'7laa.
T['oh b4goos'eely1 naasj4.

Ch'ide y1'4d8.
Beekooghan7 y1'4d8.
Dooha'sh9 [a'j0l1h1t'4da.
'Iban '1daat'47 got['aazh8 k'4daadeesdizn1'a.

Naago[t8go, t07 gok'izh8 nkeedanl9.
Zas naa[t8go, zas7 gok1zh8 naadaa[t8.
Hago, d1k -- n1 daagoch'ide.

(39.3)
'!d3, d1k'aan1.
nD4 bik'a' k'aast'3.
'!7 k'aa7 bil1tahee ts47 hiisk'aashgo k'1daas'3.

Daagok'a' d1'17bee, naagojin[dzoo.
D1'17bee, b88, n1a'ts7li, d1haad7 daajiy37, beenaadaaji[tsee.

(39.4)
Ts4beeshdi[t['9d47 'i[d= 'ijoondeen1'a.
Ts4ghe'si'37 'i[d= 'ijoondeen1'a.
'&l33hd47 d1dits87 d1s7nt['iz7 'indaa beedaaj00shiizhn1'a.

(39.5)
K'adi d77d77 d1'1koh4go nD4 bik'a'n1'a.
'Indaana[97 goost1]di[ta[7 hah'11lgo d77k'ehny1 nD4d1[eendasijaa7 beenaa['a'1[1d3.
'!go[dishnd7:
"Naa['a'1naha[aa7 nah7 Chidik11go hong47 doobaay1ndz8da.
Han k'aa nah1'1g0laan1'a] '1]1 yaay1]z8h1l7.

'!koo, d77j9. 'indaana[97 '7[t9 'i['ango daadi[ta[7 ts8n7ntsaaz7 b44shnt['iz7 d1'17da d77k'eh gh1daaniid1go nah1'1j7laa.

'!koo, nah7 Chidik11go hong47, k'aa nah1'1j7laan7 'it'ago biyeeshxahy1 doo[i'nah1'1n11j7dlaada."


(39.6)
G0gh4go nD4 g0l9n1'a.
D77k'eh7 y1'4d8n1'a.
B44sh y1'4d8n1'a.
Bee'itsee[ntsaa7 y1'4d8n1'a.
Bee'itsee[biz33y47 y1'4d8n1'a.

D1ts4deend7n1 gobeedaa'itsee[n1'a.
D1ts4deend7n1 daagob4zhen1'a.
B88da jiya[h44[go, ts47bee ]daaji['ahn1'a.
Ts47 biyeeshxahy1, b44shd1ha'deend77 g0l9n1'a.
'!7 goghoo7n1'a.
'!7 'its88 beedaaji[gha[n1'a.

(39.7)
D77d77 d1'1koh4go nD4 bib4zhe g0l9n1'a.
'!7 nah7 doobaay1ndz8da.
H1] '1gh1t'4go nah1ng0]h0]'3n1'ah1l7] '1]1 yaodlodan1'ah1l7.

(39.8)
'I[k'id3, d1k -- da y1'4d8n1'a.

Dits8 naaki [i' niiy1 sit3go [i' bik1sh9 '00'1go baa'n1daa'shdi[hisgo beek -- han1daaji'1n1'a.

Dits8 '1[ts' -- s4go daajiyaak'ash7 d1'17 'its88sb44zh7 beehadaajind77[n1'a.
'Its887 ts7ghe'y1 ji[t'eesgo 'i[d= d1'17bee n1b4'ijiya[tsin1'a.

Dits8 d1ha'1'1[ts -- s47 bighe' hadaa'jich'iish7 d1'17 gobee'n[nd4d7n1'a.

Dits8ntsaaz7 'idaas'17 nansh9go dits8dijool7 baadahnaas'37 bighe' hadaa'ji[ndi7 d1'17 daago'ide'n1'a.

'Ika[7 'i[d= daago'ide'n1'a.
D1k7 gost['ish 'isaa '1daajila7 beedaa'ji[b44zhn1'a.

(39.9)
Gah4e y1'4d8n1'a.
'!d3, 'ik'ane7da, go[k22de7da, bih00le7da, d77d77 d77k'eh, y1'4d8n1'a.

K'adi, d1'1t'4go nahid1] g0l97 beennd1'1d37 baan11goshndi.
D77d77:
'!d77d77 d77k'eh nahid1].

'!7 nah7 doobaay1ndz8da.
D1'1gh1t'4go, nahid1] nah1'1j7laan1'a.
Jooba'4nd4[37 yee'isdah00ka.

(39.10)
'!d3 'i[k'id3, joogobago daajind1n1'a.
Ndah nD47 'isdz33y07 biche'shk4ne g0zh=go yaahihnd7n1'a.

Biche'shk4ne7 nd4daahalee[ ndah,
keek6y07 'isdz1]daahalee[ ndah,
d77k'eh bik'ehnaakan1'a.


(39.11)
"Shishke'4, doo'j0dz8da.
Doh1] k'esh7ndiida.
Doh1] bich'88l0jigoda.
Doh1] baajadloda.

Dohy1abaaj0'88lee'1t'4da] goshins9.
Y00s] T0b1jiishchin4] bich88'it4dahdlii.
'!] d1'gob7[k'eh gok'ehgodaannd1.
Niigosj1]7 y17 '1goi['9."
daayii[nd7n1'a."

(39.12)
Jeek6y07, 'it['1y07 naadin 'anshdl11nsh9 nd1s1 been1daa'nat'99[ ndah,
bitaa7 bima7 g0zh=go daa'y4[ts'3n1'a.


'Indaana[97, d1kogo,
d77d77 'i[k'id3 nd4 doo'ik0]z8da7 g0l9 ndah,
d1'1t'4go koogh2 g0t==y47 goos'37 bighe'y1
d1'1t'4go g0zh=go biche'shk4ne yaahihnd77,
nah7 doob4gonas8da.


Dangh47, chind17, gok'az7, goosdo7, jooba7, d77k'eh gonii][t'4 ndah,
Y00s] T0b1jiishchin4] goche'shk4ne7 beebich'88y1ji[ti.


Bikoogh27 baajoogob11y44go naagoos'3 ndah,
bighe'sh9 saanzh0n7 h7nd7nzh0n7 yeey1daa[ti.


Yeenaats4kees.
Yee'aahihnd7n1'a.

'!d77d77 d77k'eh d11nd7.
D1l00'stso t4j0[gay4 daahii[gha[ na[dishnd77 d1s7'1gh1t'4go d11nd7.